Rusza druga edycja programu Young Think Policy Briefs w obszarze zdrowia. To inicjatywa skierowana do studentów zainteresowanych politykami publicznymi oraz funkcjonowaniem systemu ochrony zdrowia — zarówno w jego wymiarze społecznym, jak i instytucjonalnym. Tegoroczna edycja koncentruje się na takich obszarach jak zdrowie psychiczne, profilaktyka, administracja i cyfryzacja ochrony zdrowia oraz kształcenie kadr medycznych.

Program realizowany jest w formule indywidualnej współpracy uczestnika z mentorem. W ciągu trzech miesięcy — od kwietnia do czerwca — uczestnicy pracują nad przygotowaniem własnego policy briefu, czyli zwięzłego dokumentu zawierającego analizę problemu i propozycje jego rozwiązania. Finałem programu będzie konferencja podsumowująca, która odbędzie się w Warszawie w drugiej połowie lipca.

Naszym celem jest coś więcej niż tylko analiza. Chcemy tworzyć konkretne, dobrze ugruntowane propozycje polityk publicznych w obszarze zdrowia — od pogłębionej diagnozy problemu, przez analizę możliwych rozwiązań, aż po ich praktyczne wdrożenie i ocenę skutków.

Na czym polega program?

Uczestnicy pracują nad własnym policy briefem, czyli dokumentem analitycznym opartym na logice oceny skutków regulacji (OSR), który odpowiada na rzeczywisty problem w systemie ochrony zdrowia. Nie jest to praca czysto teoretyczna - nacisk położony jest na tworzenie rozwiązań możliwych do wdrożenia w praktyce.

Każdy prolicy brief składa się z dwóch komplementarnych elementów. Pierwszym jest część analityczna, czyli OSR, obejmujący diagnozę problemu, przegląd możliwych interwencji oraz wybór i uzasadnienie konkretnego rozwiązania. Drugim elementem jest artykuł publicystyczny (op-ed), którego celem jest przystępne przedstawienie tematu i wprowadzenie go do szerszej debaty publicznej.

Efektem programu nie są więc ogólne analizy, lecz gotowe propozycje polityk, które mogą zostać przedstawione decydentom, instytucjom publicznym oraz mediom.

Jak wygląda praca w programie?

Kluczowym elementem programu jest indywidualna współpraca z mentorem. Każdy uczestnik przez trzy miesiące pracuje w relacji jeden na jeden z mentorem, spotykając się regularnie i konsultując kolejne etapy projektu - od dopracowania koncepcji, przez analizę problemu i rozwiązań, aż po finalną wersję policy briefu. Ta współpraca przypomina relację z promotorem, jednak jest silniej ukierunkowana na praktyczny i wdrożeniowy charakter pracy.

Warsztaty z tworzenia analizy OSR

Na początku programu uczestnicy biorą udział w warsztacie wprowadzającym do pisania policy briefów i pracy z OSR. Zajęcia obejmują zarówno strukturę dokumentu, jak i sposoby budowania argumentacji oraz analizowania skutków regulacji w praktyce.

Panele eksperckie

Program uzupełniają panele eksperckie w formule webinaru online, podczas których uczestnicy mają możliwość skonfrontowania swoich pomysłów z doświadczeniem praktyków systemu ochrony zdrowia i lepszego zrozumienia realnych barier wdrażania reform.

Udział w konferencji Young Think Policy Briefs Zdrowie

Całość kończy się konferencją finałową w Warszawie, która stanowi przestrzeń do prezentacji projektów, wymiany opinii oraz dalszej dyskusji z udziałem ekspertów, mentorów i przedstawicieli administracji publicznej.

Szczegóły dotyczące konferencji zdradzimy wkrótce!

Obszary tematyczne & Mentorzy

Zdrowie psychiczne

Ten obszar policy briefów koncentruje się na wyzwaniach i rozwiązaniach związanych ze zdrowiem psychicznym dzieci, młodzieży oraz dorosłych w kluczowych środowiskach życia – edukacji, rodzinie i miejscu pracy. Autorzy mogą analizować funkcjonowanie wsparcia psychologicznego i psychiatrycznego w systemie edukacji, w tym dostępność specjalistów, rolę szkoły w wczesnej identyfikacji problemów oraz skuteczność programów edukacji zdrowotnej i profilaktyki. Istotnym wątkiem będzie również rekrutacja, kształcenie i ścieżki kariery kadr pracujących w obszarze zdrowia psychicznego dzieci i młodzieży, a także bariery systemowe wpływające na niedobory specjalistów. W ramach tego tematu możliwe są także analizy dotyczące profilaktyki zdrowia psychicznego w miejscach pracy, ze szczególnym uwzględnieniem prewencji wypalenia zawodowego i promocji dobrostanu pracowników. Uzupełnieniem będzie perspektywa rodziny – wsparcie rodziców w opiece nad zdrowiem psychicznym dzieci, koordynacja usług oraz rola pracodawców i sektora prywatnego w budowaniu spójnego ekosystemu wsparcia. Policy briefy w tym segmencie pokażą, jak działania profilaktyczne, edukacyjne i systemowe mogą długofalowo poprawiać dobrostan psychiczny i zmniejszać koszty społeczne zaburzeń psychicznych.

W tym obszarze uczestnicy pracują pod opieką doświadczonych ekspertów o zróżnicowanych perspektywach.

Dr Tomasz Rowiński

Jest psychologiem i adiunktem w Szkole Głównej Handlowej w Warszawie, specjalizującym się w projektowaniu środowiskowych modeli ochrony zdrowia psychicznego. W swojej pracy koncentruje się na opiece stopniowanej oraz integracji działań między systemem zdrowia, edukacją i pomocą społeczną. Jest założycielem i pierwszym prezesem EZRA UKSW oraz współtwórcą jednego z pierwszych środowiskowych centrów zdrowia psychicznego dla dzieci i młodzieży w Polsce, działającego na warszawskich Bielanach. Za swoją działalność został wyróżniony nagrodą „Złota Synapsa”. Jest autorem licznych publikacji naukowych i aktywnie uczestniczy w pracach zespołów eksperckich na poziomie krajowym, a także współpracuje ze Światową Organizacją Zdrowia.

Dr Daria Biechowska

Łączy kompetencje psychologa, psychoterapeuty poznawczo-behawioralnego oraz specjalisty zdrowia publicznego. Jej działalność naukowa koncentruje się na epidemiologii zaburzeń psychicznych oraz profilaktyce zachowań samobójczych. Pracuje jako adiunkt na Uniwersytecie SWPS oraz w Instytucie Psychiatrii i Neurologii w Warszawie, gdzie angażuje się zarówno w badania, jak i działania systemowe. Jest autorką publikacji naukowych oraz aktywną uczestniczką prac gremiów eksperckich, w tym Rady ds. Zdrowia Psychicznego przy Ministrze Zdrowia.

Dr n. med. Aleksandra Lewandowska

Pełni funkcję Konsultanta Krajowego w dziedzinie psychiatrii dzieci i młodzieży i należy do kluczowych postaci kształtujących ten obszar systemu w Polsce. Łączy intensywną praktykę kliniczną z działalnością ekspercką i społeczną, pracując zarówno w lecznictwie zamkniętym, ambulatoryjnym, jak i środowiskowym. Jest autorką publikacji oraz aktywnie angażuje się w działania na rzecz poprawy dostępności i jakości opieki psychiatrycznej dla najmłodszych pacjentów, współpracując z Ministerstwem Zdrowia i innymi instytucjami publicznymi.

Prof. dr hab. n. med. Adam Wichniak

Jest doświadczonym psychiatrą związanym z Instytutem Psychiatrii i Neurologii w Warszawie, gdzie kieruje III Kliniką Psychiatryczną oraz Ośrodkiem Medycyny Snu. Jego działalność obejmuje zarówno praktykę kliniczną, jak i intensywną aktywność naukową, skoncentrowaną na leczeniu zaburzeń psychicznych, w tym depresji, schizofrenii oraz zaburzeń snu. Posiada liczne certyfikaty specjalistyczne i aktywnie działa w krajowych oraz międzynarodowych towarzystwach naukowych, przyczyniając się do rozwoju standardów leczenia.

Administracja i cyfryzacja ochrony zdrowia

Ten segment policy briefów kierowany jest do osób zainteresowanych organizacyjnymi i technologicznymi aspektami funkcjonowania systemu ochrony zdrowia – stanowi więc przestrzeń szczególnie otwartą dla uczestników z zapleczem w zarządzaniu, administracji publicznej czy naukach o danych. Uczestnicy mogą poruszać kwestie takie jak optymalizacja kolejek i dostępności świadczeń, wykorzystanie algorytmów predykcyjnych w planowaniu zasobów czy rozwój telemedycyny i opieki środowiskowej. W tym obszarze mogą pojawić się również analizy dotyczące interoperacyjności systemów informatycznych, modeli partnerstwa publiczno-prywatnego w konsolidacji i udostępnianiu danych medycznych, a także barier wdrażania rozwiązań cyfrowych w placówkach różnej wielkości. W swoich policy briefach uczestnicy pokażą, jak nowoczesne narzędzia zarządcze i cyfrowe mogą zwiększać efektywność systemu, skracać czas oczekiwania na świadczenia i odciążać tradycyjną infrastrukturę szpitalną.

Lesław Skibiński

Jest menedżerem i doradcą strategicznym, który od lat działa na styku technologii, biznesu i ochrony zdrowia. Jako współzałożyciel i CEO firmy SANEO rozwijał rozwiązania integrujące różne elementy systemu, w tym systemy EDM, portale pacjenta oraz narzędzia do zarządzania dostępnością usług medycznych. Jego doświadczenie obejmuje zarówno tworzenie produktów technologicznych, jak i pracę nad modelami skalowania innowacji w ochronie zdrowia. Obecnie koncentruje się na zastosowaniach sztucznej inteligencji i projektowaniu rozwiązań możliwych do wdrożenia na szeroką skalę.

Michał Dybowski

Działa na styku polityk zdrowotnych, nowych technologii i administracji publicznej. Pełni funkcje kierownicze w organizacjach krajowych i międzynarodowych oraz aktywnie angażuje się w rozwój rozwiązań z zakresu sztucznej inteligencji, interoperacyjności i cyberbezpieczeństwa. W ramach współpracy z Ministerstwem Cyfryzacji uczestniczy w tworzeniu warunków dla bezpiecznego wdrażania innowacji w sektorach regulowanych, ze szczególnym uwzględnieniem ochrony zdrowia.

Agata Pawenta

Posiada wieloletnie doświadczenie w obszarze polityki zdrowotnej i public affairs na poziomie krajowym i unijnym. Obecnie pracuje w Brukseli jako Associate Director w MSD, gdzie odpowiada za strategię public affairs w regionie Europy Środkowej. Jej działalność koncentruje się na procesach legislacyjnych, budowaniu relacji z interesariuszami oraz kształtowaniu otoczenia regulacyjnego dla systemów ochrony zdrowia.

Profilaktyka

Ten segment policy briefów skupia się na działaniach wzmacniających ogólny stan zdrowia społeczeństwa i ograniczających ryzyko chorób w ich różnych wymiarach, od rozwiązań opartych na danych po działania informacyjne i systemowe. Uczestnicy mogą poruszać kwestie takie jak wczesna diagnostyka czy regularne badania profilaktyczne, w tym w zakresie onkologii, a także wyzwania związane z chorobami cywilizacyjnymi, w tym otyłością oraz cukrzycą. W tym obszarze mogą pojawić się również analizy dotyczące polityki alkoholowej, antynikotynowej oraz innych regulacji kształtujących codzienne wybory i nawyki wpływające na zdrowie społeczeństwa. W swoich policy briefach uczestnicy pokażą, jak poprzez odpowiednio zaprojektowane polityki publiczne można skutecznie zmniejszać obciążenie chorobami i poprawiać długofalowe wyniki zdrowotne.

Dr hab. med. Łukasz Balwicki

Jest specjalistą zdrowia publicznego i ekspertem w zakresie polityki antytytoniowej. Od lat angażuje się w działania systemowe mające na celu ograniczenie używania wyrobów tytoniowych, współpracując zarówno z instytucjami krajowymi, jak i międzynarodowymi, w tym ze Światową Organizacją Zdrowia. Jego działalność obejmuje zarówno badania naukowe, jak i praktyczne wsparcie w projektowaniu polityk zdrowotnych.

Dr hab. n. med. Paweł Koczkodaj

Jest ekspertem w dziedzinie epidemiologii i prewencji chorób nowotworowych, związanym z Narodowym Instytutem Onkologii. W swojej pracy łączy działalność naukową z udziałem w projektach międzynarodowych oraz doradztwem na poziomie państwowym. Współpracuje z organizacjami takimi jak WHO, CDC czy IARC, koncentrując się na skutecznych strategiach ograniczania zachorowalności na nowotwory.

Dr hab. n. med. Zbigniew A. Gaciong

Jest jednym z najbardziej doświadczonych ekspertów w obszarze chorób wewnętrznych i zdrowia publicznego w Polsce. Jako były rektor Warszawskiego Uniwersytetu Medycznego oraz autor setek publikacji naukowych, łączy działalność kliniczną, dydaktyczną i ekspercką, mając realny wpływ na kształt systemu ochrony zdrowia

.

Kształcenie i przygotowanie kadr medycznych

Kategoria skupiająca się na systemie kształcenia pracowników ochrony zdrowia oraz zawodów medycznych. Uczestnicy briefów mogą poruszać zagadnienia takie jak systemy ujednolicania staży w ochronie zdrowia, możliwość odbywania praktyk w prywatnych placówkach ochrony zdrowia czy przywrócenie liceów pielęgniarskich. Segment ten odpowiada na strukturalne problemy polskiego systemu kształcenia pracowników ochrony zdrowia, prowadzące do niedoboru kadr medycznych. Ze względu na wymaganą dogłębną znajomość polskiego systemu kształcenia oraz rozwoju zawodowego kadr medycznych spodziewamy się, że sektor ten będzie skupiał głównie uczestników studiów medycznych, stomatologicznych, farmaceutycznych lub pielęgniarskich. Wśród potencjalnych tematów tego sektora mogą znaleźć się również briefy dotyczące przygotowania kryzysowego kadr medycznych, wprowadzenia zawodu asystenta chirurga czy zmian w programach kształcenia lekarzy, pielęgniarek, fizjoterapeutów lub psychologów.

Dr hab. n. med. i n. o zdr. Wioletta Anna Pawlukowska

Jest neurologopedą z wieloletnim doświadczeniem klinicznym i akademickim, związanym z Pomorskim Uniwersytetem Medycznym. Jej działalność obejmuje zarówno pracę z pacjentami, jak i rozwój metod terapeutycznych oraz standardów kształcenia w obszarze neurologopedii.

Dr hab. n. o zdr. Elżbieta Skorupska

Łączy działalność naukową z doświadczeniem sportowym na najwyższym poziomie jako była olimpijka. Specjalizuje się w fizjoterapii i jest autorką licznych publikacji naukowych, a także ekspertką współpracującą z instytucjami krajowymi i europejskimi w zakresie rozwoju kształcenia zawodowego.

Dr hab. Michał Brzeziński

Jest pediatrą i gastroenterologiem dziecięcym, którego działalność obejmuje zarówno praktykę kliniczną, jak i projektowanie rozwiązań systemowych. Współpracował z instytucjami takimi jak Bank Światowy i WHO, koncentrując się na profilaktyce chorób niezakaźnych oraz modelach opieki koordynowanej.

Prof. Ewelina Chawłowska

Specjalizuje się w zdrowiu publicznym i profilaktyce chorób, łącząc działalność akademicką z zaangażowaniem w projekty systemowe. Kieruje jednostką akademicką i aktywnie uczestniczy w rozwoju nowych zawodów medycznych oraz edukacji zdrowotnej, koncentrując się na rozwiązaniach populacyjnych.

Co zyskujesz?

Udział w programie daje możliwość zdobycia praktycznego doświadczenia w tworzeniu polityk publicznych oraz pracy z narzędziami analitycznymi wykorzystywanymi w administracji. Uczestnicy rozwijają umiejętności argumentacji, analizy problemów systemowych i projektowania rozwiązań, a jednocześnie pracują bezpośrednio z mentorami i publikują własne teksty. Program stanowi również okazję do budowania sieci kontaktów w środowisku public policy i ochrony zdrowia.

Aplikacja

Aplikacja trwa od 7 do 18 kwietnia.

Kogo szukamy?

Zapraszamy studentów i absolwentów polskich oraz zagranicznych uczelni, którzy chcą współtworzyć konkretne propozycje polityk publicznych w obszarze zdrowia. Program nie jest skierowany wyłącznie do osób studiujących medycynę czy kierunki pokrewne – jesteśmy otwarci na osoby z różnych dziedzin, którym bliskie jest wypracowywanie rzetelnych propozycji rozwoju Polski, w szczególności w obszarze systemu ochrony zdrowia i jego usprawniania.

Zależy nam na interdyscyplinarności. Tematyka tegorocznej edycji obejmuje m.in. cyfryzację ochrony zdrowia, optymalizację kolejek, modele partnerstwa publiczno-prywatnego czy analizę danych - obszary, w których niezbędna jest perspektywa osób z zapleczem w zarządzaniu, administracji publicznej, ekonomii, prawie, naukach o danych czy socjologii. Równie cenne są głosy studentów psychologii, zdrowia publicznego, polityki społecznej i kierunków technicznych.

Wymagania:

• Status studenta lub świeżego absolwenta

• Zainteresowanie politykami publicznymi i gotowość do pracy analitycznej

• Umiejętność pisania w języku polskim (Policy Brief + artykuł op-ed)

• Dyspozycyjność na regularne konsultacje online z mentorem (ok. 3h/miesiąc) oraz udział w webinarach i konferencji podsumowującej w Warszawie (Lipiec 2025)

Kryteria oceny aplikacji:

• Propozycja tematu: jesteśmy otwarci na różnorodne propozycje w ramach wybranego obszaru tematycznego, ale zależy nam, żeby były jak najbardziej konkretne. Zamiast szerokich, ogólnych ujęć warto skupić się na precyzyjnie zdefiniowanym problemie – np. nie ogólnie na kryzysie zdrowia psychicznego młodzieży w Polsce, lecz na konkretnym wyzwaniu, takim jak niedobór godzin pracy psychologów w szkołach publicznych.

• Uzasadnienie wyboru mentora: Wasze aplikacje będziemy oceniać pod kątem spójności proponowanego tematu z profilem mentora, z którym chcielibyście współpracować. Zachęcamy do dokładnego zapoznania się z działalnością wybranej osoby oraz wyjaśnienia, dlaczego jej wiedza i doświadczenie są istotne dla opracowania Waszej propozycji.

• Motywacja: zależy nam na budowaniu społeczności skupionej na tworzeniu merytorycznych propozycji polityk publicznych, możliwie oddalonych od bieżącego dyskursu partyjnego. Napiszcie, co konkretnie skłoniło Was do udziału w programie i dlaczego ta tematyka jest dla Was ważna.

Link do formularza aplikacyjnego:

Young Think Policy Briefs Zdrowie Aplikacja

Powodzenia!

Wyniki rekrutacji ogłosimy przed 24.04.

Młodzieżowe organizacje pozarządowe odgrywają strategiczną rolę w nowoczesnym państwie, nie tylko jako przestrzenie aktywizacji społecznej, ale jako realni uczestnicy debaty publicznej, współtwórcy polityk oraz katalizatory innowacji społecznej i gospodarczej. Ich znaczenie wykracza poza lokalne działania edukacyjne czy integracyjne, ponieważ w praktyce coraz częściej wpływają na krajowe legislacje, międzynarodowe strategie klimatyczne czy procesy wyborcze, pokazując, że obywatelstwo zaczyna się od młodego wieku.

Współcześnie na świecie żyje ponad 1,7 miliarda młodych ludzi, z czego aż 86% w krajach rozwijających się (International Labour Office, 2024). W Polsce młodzież (15–29 lat) stanowi ok. 20% społeczeństwa (Główny Urząd Statystyczny, 2025). To grupa, która nie tylko wchodzi na rynek pracy, ale współtworzy nowe modele gospodarcze i społeczne. Badania pokazują, że każdy 1% wzrostu wydatków na programy młodzieżowe przekłada się na 0,3% wzrost produktywności pracy w ciągu pięciu lat (International Labour Office, 2024). Inwestycja w młodzieżowe organizacje pozarządowe to więc inwestycja w przyszły wzrost PKB, spójność społeczną i kapitał ludzki.

Regiony takie jak Azja i Pacyfik, gdzie młodzież stanowi dominującą część społeczeństwa, notują dynamiczny rozwój gospodarczy, częściowo dzięki skutecznemu wykorzystaniu energii młodego pokolenia. Przykłady Japonii, Niemiec czy Finlandii pokazują, że inwestowanie w potencjał młodzieży przynosi realne efekty w postaci innowacyjnych produktów, usług i rozwiązań społecznych.

Wykorzystanie tego potencjału wymaga odpowiednich narzędzi, a jednym z najskuteczniejszych są młodzieżowe organizacje pozarządowe (NGO). Dają one młodym ludziom przestrzeń do rozwoju, wpływu na otoczenie i kreowania społeczeństwa obywatelskiego.

Młodzież najlepiej rozumie realia swojego życia, wyzwania i potrzeby. Dorosłe instytucje często projektują programy ,,dla młodych", bez realnego udziału młodzieży w ich tworzeniu, co prowadzi do nietrafionych i nieskutecznych polityk. Młodzieżowe organizacje pozarządowe posiadają autentyczność reprezentacji, która pozwala im skuteczniej identyfikować i adresować problemy swojego pokolenia.

Dzięki swojej strukturze oddolnej i niezależności, młodzieżowe organizacje mogą działać jako społeczni kontrolerzy działań władz, doradcy instytucji publicznych oraz animatorzy lokalnych społeczności.

Przykład My Life My Say (Wielka Brytania) pokazuje, że organizacje te mogą aktywnie uczestniczyć w kształtowaniu najważniejszych decyzji politycznych. Ich kampania rejestracyjna doprowadziła do ponad 200 000 rejestracji wyborczych młodych ludzi podczas wyborów parlamentarnych w 2019 roku, a inicjatywa All‑Party Parliamentary Group on a Better Brexit for Young People umożliwiła konsultacje młodzieży w procesie brexitu (My Life My Say, 2019).

Również European Student Think Tank (EST), działający na poziomie UE, pokazuje, że młodzież może tworzyć własne think tanki, redagować policy papers i uczestniczyć w sesjach Parlamentu Europejskiego, podnosząc jakość debaty i legitymizację decyzji.

Niektóre młodzieżowe organizacje pozarządowe wybierają ścieżkę mobilizacji i protestu, choć są to działania bardziej konfrontacyjne. Sunrise Movement w USA zorganizował głośne protesty (m.in. okupację biura Nancy Pelosi, Sunrise Movement, 2022), wpływając na narrację Partii Demokratycznej i przyczyniając się do uchwalenia Inflation Reduction Act, przełomowego pakietu klimatycznego. W tym przypadku młodzież nie tylko podniosła głos, ale zmieniła priorytety legislacyjne kraju.

Podobnie Fridays for Future, ruch zapoczątkowany przez Gretę Thunberg, doprowadził do największych w historii młodzieżowych strajków klimatycznych (ponad 7 mln uczestników globalnie we wrześniu 2019 r.), zmuszając rządy i parlamenty do rewizji polityki klimatycznej (Fridays for Future, 2020).

Oczywiście nie wszystkie zmiany wymagają protestu. LGBT Youth Scotland, we współpracy z organizacją TIE (Time for Inclusive Education), doprowadziło do wprowadzenia obowiązkowej edukacji LGBT+ w szkockich szkołach, obejmującej ponad 400 placówek edukacyjnych. Dzięki ewaluacjom wiemy, że aż 96% uczniów rozumie teraz język nienawiści, a 88% zmieniło swoje nastawienie po programie (LGBT Youth Scotland, 2021).

To przykład współpracy opartej na zaufaniu, instytucjonalnym partnerstwie i systemowym finansowaniu, charakterystycznym dla modelu nordyckiego i francuskiego, gdzie młodzież nie jest beneficjentem pomocy, ale współautorem polityk publicznych.

Brak wsparcia dla młodzieżowych organizacji pozarządowych to zmarnowanie potencjału demograficznego i ryzyko społecznych napięć. Tylko 1 na 5 młodych dorosłych w krajach o niskich dochodach ma stałą, płatną pracę (International Labour Office, 2024). Wykluczenie młodzieży z procesów decyzyjnych zwiększa ogólną frustrację i niestabilność.

Dodatkowo, aktywni młodzi ludzie wnoszą do programów, organizacji i projektów, cechy niezbędne w szybko zmieniającym się świecie: kreatywność, innowacyjność, kompetencje cyfrowe oraz wysoką świadomość społeczną. Programy tworzone przez i dla młodych ludzi są bardziej inkluzywne, lepiej zakorzenione w realiach codziennego życia i częściej prowadzą do trwałego zaangażowania społecznego przekładającego się w ostatecznym rachunku na wzrost gospodarczy państwa.

PROBLEM

Upolitycznienie organizacji młodzieżowych stanowi poważne zagrożenie dla niezależności trzeciego sektora i demokratycznych procesów kształtowania społeczeństwa obywatelskiego.

Organizacje młodzieżowe, ze względu na swoją szczególną rolę w kształtowaniu postaw obywatelskich i przyszłych liderów społecznych, są szczególnie narażone na instrumentalizację polityczną. W Polsce funkcjonuje około 100 organizacji młodzieżowych (Ministerstwo Rodziny i Polityki Społecznej) o różnorodnym charakterze: fundacje, stowarzyszenia, organizacje harcerskie, organizacje paramilitarne, grupy nieformalne, grupy znajomych, młodzieżowe rady gmin, powiatów i młodzieżowe sejmiki, co pokazuje skalę potencjalnego oddziaływania problemu.

Podstawową przyczyną upolitycznienia jest struktura finansowania młodzieżowych organizacji pozarządowych w Polsce. Najsilniejszym źródłem finansowania organizacji pozarządowych są granty lub dotacje, które przyznawane są przez samorządy, administrację publiczną oraz inne źródła prywatne. Dotacje zazwyczaj przyznawane są w drodze konkursowej. Problem leży w tym, że kryteria przyznawania tych dotacji mogą być manipulowane w zależności od preferencji politycznych władzy państwa.

Teoria zależności od zasobów (Resource Dependence Theory, Pfeffer & Salancik, 1978) głosi, że rządy mogą kontrolować organizacje poprzez zarządzanie dostępem do kluczowych zasobów’’. To prowadzi do sytuacji, gdzie organizacje młodzieżowe mogą być zmuszane do dostosowywania swoich działań do oczekiwań politycznych darczyńców.

Obecny system Funduszu Młodzieżowego, choć zaprojektowany z dobrymi intencjami wspierania aktywności społecznej młodych ludzi, nie zapewnia skutecznych zabezpieczeń przed upolitycznieniem. Kluczowym problemem jest fakt, że finansowanie realizowane jest przez Narodowy Instytut Wolności (NIW-CRSO), instytucję zależną od administracji rządowej, co stwarza ryzyko wpływu bieżącej polityki na decyzje finansowe.

Brakuje obiektywnych, prawnie zagwarantowanych kryteriów oceny, niezależnych procedur odwoławczych oraz mechanizmów społecznej kontroli i przejrzystości. System nie gwarantuje również stabilności finansowania w czasie zmiany rządów, a przy jego tworzeniu pominięto konsultacje z organizacjami młodzieżowymi. Co więcej, raport NIK ujawnił poważne nieprawidłowości w ocenie i rozliczaniu wniosków (Najwyższa Izba Kontroli, 2023).

W rezultacie, mimo pozytywnych założeń, obecny system pozostaje podatny na polityczną instrumentalizację i nie zapewnia młodzieży równych, niezależnych warunków dostępu do wsparcia.

Gdy organizacje młodzieżowe stają się instrumentami politycznymi, tracą zdolność do reprezentowania autentycznej różnorodności poglądów i potrzeb młodego pokolenia. To prowadzi do zubożenia debaty publicznej i ograniczenia realnego udziału młodzieży w procesach demokratycznych.

Upolitycznienie organizacji młodzieżowych ma szczególnie niebezpieczne długoterminowe konsekwencje, ponieważ kształtuje postawy obywatelskie młodych ludzi, którzy w przyszłości będą liderami społeczeństwa.

Problem upolitycznienia organizacji młodzieżowych ma charakter strukturalny i systemowy, co oznacza, że nie może zostać rozwiązany wyłącznie przez działania administracyjne lub punktowe korekty proceduralne. Skala zjawiska, jego wpływ na kształtowanie postaw obywatelskich młodego pokolenia oraz ryzyka związane z obecnym systemem finansowania wskazują jednoznacznie na konieczność interwencji ustawodawczej.

Po pierwsze, obecny model finansowania, oparty głównie na dotacjach przyznawanych przez administrację publiczną (centralną i samorządową), pozostaje podatny na wpływy polityczne. Brak ustawowo zagwarantowanych, transparentnych i jednolitych kryteriów oceny projektów prowadzi do sytuacji, w której decyzje finansowe mogą być podejmowane w oparciu o przesłanki inne niż merytoryczne. Centralizacja środków w instytucji zależnej od władzy wykonawczej (NIW-CRSO) zwiększa ryzyko selektywnego wspierania organizacji „słusznych ideowo”.

Po drugie, mechanizmy kontrolne i odwoławcze nie zapewniają realnej ochrony przed arbitralnością ani nie umożliwiają młodzieżowym organizacją pozarządowym skutecznego dochodzenia swoich praw. Jak wskazał raport NIK, ocena wniosków o przyznanie dofinansowania była nie tylko nierzetelna, ale w części przypadków niezgodna z prawem. Zidentyfikowano także nieprawidłowości finansowe na kwotę przekraczającą kilkunastu mln zł, co jednoznacznie podważa zaufanie do obecnego modelu dystrybucji środków publicznych.

Po trzecie, brak interwencji ustawodawczej oznacza kontynuację niestabilnego i nieprzewidywalnego systemu, który nie daje organizacjom młodzieżowym gwarancji ciągłości działania.

Brak legislacyjnej interwencji pogłębia obecny kryzys zaufania i prowadzi do długofalowego zagrożenia dla pluralizmu, jakości debaty publicznej oraz rozwoju demokratycznego kapitału społecznego młodego pokolenia.

ROZWIĄZANIA MIĘDZYNARODOWE

NIEMIECKI MODEL FEDERALNEJ RADY MŁODZIEŻY (DBJR)

Niemiecka Federalna Rada Młodzieży (Deutscher Bundesjugendring, DBJR) stanowi jeden z najdojrzalszych europejskich modeli bezpartyjnego finansowania organizacji młodzieżowych. DBJR reprezentuje około 6 milionów dzieci i młodzieży zrzeszonych w organizacjach młodzieżowych i radach młodzieżowych na terenie całych Niemiec. System finansowania opiera się na Child and Youth Plan (Kinder- und Jugendplan, KJP), który w 2020 roku dysponował budżetem około 219 milionów euro w ramach większej alokacji rzędu 1,491 miliarda euro na politykę dziecka i młodzieży (European Commission YouthWiki).

System ten bazuje na prawnych fundamentach zawartych w SGB VIII (ósmej księdze kodeksu socjalnego), która wymaga, aby organizacje młodzieżowe zostały uznane za niezależne

organizacje służb młodzieżowych zgodnie z sekcją 75 SGB VIII. Aby otrzymać stałe finansowanie, organizacja musi spełniać profesjonalne wymagania, zapewniać zgodność z zasadami rozwoju jakości oraz wykazać, że jej praca wspiera cele Ustawy Zasadniczej Republiki Federalnej Niemiec.

Model niemiecki wykazuje wysoką skuteczność w utrzymywaniu pluralizmu politycznego organizacji młodzieżowych. DBJR aktywnie wspiera partnerów międzynarodowych dotkniętych problemem upolitycznienia, włączając w to polską PROM, która ,,nie otrzymuje żadnego finansowania państwowego od 2018 roku" (Deutscher Bundesjugendring, 2024). Niemieckie doświadczenia pokazują jednak, że nawet sprawny system musi zmierzyć się z globalnym trendem ,,shrinking spaces", czyli ograniczania przestrzeni działania dla organizacji społecznych.

Głównym wyzwaniem tego modelu jest jego zależność od federalnej struktury państwa, która może nie być bezpośrednio aplikowalna w Polsce. Dodatkowo, obserwowane są przypadki, gdzie ,,krajowe rządy i instytucje w kilku krajach nie uznają roszczeń reprezentacyjnych młodzieżowych organizacji dla interesów dzieci i młodzieży", co wskazuje na potrzebę silniejszych gwarancji prawnych.

FRANCUSKI MODEL PLURALISTYCZNEGO FINANSOWANIA (CNAJEP)

Francuski Komitet ds. Relacji Krajowych i Międzynarodowych Organizacji Młodzieżowych i Edukacji Ludowej (CNAJEP) powstał w 1968 roku jako odpowiedź na potrzeby koordynacji ruchów młodzieżowych. CNAJEP zrzesza ponad 70 krajowych ruchów młodzieżowych i edukacji ludowej (CNAJEP), które łączą prawie 100 000 lokalnych organizacji, mobilizują ponad 500 000 młodych ludzi zaangażowanych w projekty i dotyczą ponad 10 milionów osób.

CNAJEP definiuje się jako ,,siła rzecznictwa" i działa na zasadach ,,ko-konstruowania polityk publicznych z organizacjami". Kluczowym elementem francuskiego modelu jest jego ,,pluralistyczny i apolityczny" charakter, który pozwala na współistnienie organizacji z różnych środowisk ideowych przy zachowaniu wspólnych celów. System finansowania jest rozprowadzony między różne ministerstwa i poziomy administracji, co zmniejsza ryzyko politycznej manipulacji.

Francuski model charakteryzuje się silną autonomią decyzyjną CNAJEP w stosunku do decydentów politycznych. Organizacja ma ustawowe prawo do reprezentowania interesów młodzieży przed władzami publicznymi i jest aktywnie zaangażowana w EU Youth Dialogue na poziomie europejskim. Struktura regionalna (23 regionalne komitety CRAJEP) zapewnia reprezentację na wszystkich poziomach terytorialnych.

Model francuski oferuje najbardziej obiecujące rozwiązania dla Polski ze względu na podobną strukturę unitarną państwa i tradycje organizacji loi 1901. Szczególnie wartościowy jest mechanizm ,,apolitycznego pluralizmu", który pozwala na współpracę organizacji o różnych orientacjach światopoglądowych przy zachowaniu neutralności instytucjonalnej.

MODEL NORDYCKI

Model nordycki finansowania organizacji młodzieżowych opiera się na trwałych fundamentach instytucjonalnych, wysokim poziomie zaufania społecznego oraz kulturze współpracy między państwem a trzecim sektorem. Kluczową cechą tego modelu jest postrzeganie organizacji młodzieżowych nie jako beneficjentów, lecz równorzędnych partnerów instytucjonalnych państwa, zgodnie z zasadą tzw. „korporacjonizmu społecznego” (social corporatism). W systemie tym sektor publiczny, organizacje obywatelskie i sektor prywatny współpracują w ramach formalnych struktur, co zwiększa stabilność i odporność systemu na zmiany polityczne.

Nordyckie państwa przeznaczają znaczącą część budżetu publicznego na działania młodzieżowe. Wydatki publiczne ogółem sięgają od 48% PKB (Norwegia) do niemal 56% (Finlandia) (Corporate Finance Institute, 2024). Kluczową rolę odgrywa wieloletnie, instytucjonalne finansowanie, które zapewnia organizacjom młodzieżowym przewidywalność i niezależność od bieżącej polityki.

Na poziomie międzynarodowym współpracę koordynuje Nordic Youth Council (UNR), czyli niezależna struktura zarządzana rotacyjnie, administracyjnie powiązana z Finlandią, lecz politycznie niezależna. W każdym kraju działają również organizacje parasolowe (np. DUF w Danii, LNU w Norwegii, Fryshuset w Szwecji), które otrzymują stałe dotacje na działalność statutową, niekonkurencyjnie, przyznawane na podstawie statusu reprezentacyjnego. Uzupełnieniem są dodatkowe granty projektowe przyznawane przez niezależne komisje eksperckie według przejrzystych kryteriów merytorycznych.

Model nordycki kładzie również silny nacisk na systemy ewaluacji i dowodów skuteczności. Przykładowo, Fryshuset w Szwecji opiera swoją działalność na „teorii zmiany” z jasno określonymi celami, mierzalnymi rezultatami i wskaźnikami wpływu (Nordic Publications, 2023). Organizacje takie jak DUF w Danii czy LNU w Norwegii współpracują z ośrodkami badawczymi, regularnie publikując raporty na temat aktywności młodzieżowej i skuteczności polityk publicznych. W efekcie polityka młodzieżowa oparta jest na danych empirycznych, a nie bieżących kalkulacjach politycznych.

Choć pełne przeniesienie tego modelu na grunt polski napotyka istotne bariery, takie jak niższy poziom zaufania do instytucji, brak tradycji korporacjonizmu społecznego, ograniczenia budżetowe i niestabilność polityczna.

Jednak model nordycki pokazuje, że możliwe jest stworzenie trwałego, apolitycznego systemu wsparcia organizacji młodzieżowych, który łączy niezależność finansową z wysokimi standardami efektywności i rozliczalności publicznej.

ANALIZA NAJLEPSZYCH PRAKTYK MIĘDZYNARODOWYCH I ROZWIĄZAŃ NIESKUTECZNYCH

Spośród wszystkich do tej pory poznanych europejskich rozwiązań, najlepsze praktyki do adaptacji, które zasługują na wyróżnienie, to:

1. Niemiecki model prawnej gwarancji niezależności - jest to wymóg uznania organizacji za ,,niezależne organizacje służb młodzieżowych" z jasnymi kryteriami prawnymi.

2. Francuski model apolitycznego pluralizmu - to mechanizm umożliwiający współpracę organizacji o różnych orientacjach światopoglądowych przy zachowaniu neutralności instytucjonalnej.

3. Nordycki model ewaluacji opartej na teorii zmiany - polega na systematycznym monitorowaniu rezultatów i wpływu działań organizacji młodzieżowych na podstawie jasno zdefiniowanych wskaźników.

4. Niemiecki model współpracy międzynarodowej - zakłada on aktywne wspieranie partnerskich organizacji młodzieżowych w krajach dotkniętych problemami upolitycznienia.

Poznane europejskie rozwiązania, które obiektywnie nie spełniły swojego założenia:

1. Czeski model minimalnego zaangażowania państwa - brak krajowego programu wsparcia organizacji młodzieżowych doprowadził do ich niedofinansowania i ograniczonej skuteczności.

2. Węgierski model rejestracji organizacji otrzymujących finansowanie zagraniczne - prowadzi do stygmatyzacji i ograniczania działalności organizacji niezależnych.

3. Model finansowania projektowego bez wsparcia instytucjonalnego - obserwowany w kilku krajach wschodnioeuropejskich; nie pozwala na budowanie stabilnych struktur organizacyjnych.

ADAPTACJA SPRAWDZONYCH ROZWIĄZAN DO POLSKIEGO KONTEKSTU

Projektowany i proponowany system finansowania organizacji młodzieżowych w Polsce -NAFOM (Narodowa Agencja Finansowania Organizacji Młodzieżowych), opiera się na hybrydowym modelu, który łączy sprawdzone elementy różnych europejskich rozwiązań, dostosowanych do realiów polskiego systemu prawnego, instytucjonalnego i społeczno-politycznego.

Elementami zaczerpniętymi z modeli europejskich byłyby m.in.:

• Z modelu niemieckiego zaczerpnięto by prawne gwarancje niezależności organizacji młodzieżowych. NAFOM będzie wymagać od wnioskodawców spełnienia jasno określonych, obiektywnych kryteriów merytorycznych i statutowych, analogicznie do niemieckiej procedury uznania organizacji za freie Träger der Jugendhilfe (niezależne organizacje służb młodzieżowych).

• Z modelu francuskiego przyjęto by zasadę „apolitycznego pluralizmu” oraz praktykę współtworzenia polityk publicznych (co-construction). Ciało oceniające projekty, czyli Rada Ekspertów ds. Oceny Projektów będzie reprezentować różne środowiska ideowe i społeczne, zapewniając równość szans wszystkich nurtów młodzieżowych przy jednoczesnym zachowaniu neutralności politycznej.

• Z modelu nordyckiego zaadaptowano by systemy ewaluacji oparte na „teorii zmiany”, wysokie standardy transparentności oraz wymóg rozliczalności opartej na dowodach. NAFOM będzie wymagać od organizacji jasnego określania celów, mierzalnych wskaźników sukcesu oraz metodologii oceny efektów społecznych.

Dostosowanie rozwiązania do warunków polskich opierałoby się o:

1. Rotacyjny i losowy wybór ekspertów - część członków zespołów oceniających będzie wybierana w sposób losowy spośród spełniających kryteria merytoryczne kandydatów. System ten, inspirowany ławą przysięgłych, ma ograniczyć ryzyko nacisków politycznych i zjawiska klientelizmu.

2. Mechanizm finansowej stabilizacji w okresach kryzysowych - proponuje się utworzenie rezerwy funduszu wieloletniego, chroniącej system finansowania przed cięciami wynikającymi z kryzysów politycznych lub gospodarczych. Wzorowany częściowo na norweskim Sovereign Wealth Fund, mechanizm ten zapewni ciągłość działania niezależnie od zmian politycznych.

3. Międzynarodowy mechanizm zgodności i audytu - planowane jest ustanowienie partnerstw z instytucjami europejskimi, takimi jak European Youth Foundation czy German Federal Youth Council, w celu prowadzenia zewnętrznego monitoringu zgodności systemu NAFOM z europejskimi standardami demokracji, pluralizmu i transparentności.

4. Długofalowe umocowanie konstytucyjne - w perspektywie długoterminowej proponuje się wpisanie prawa młodzieży do apolitycznego i niezależnego finansowania do Konstytucji RP, analogicznie do niemieckiego systemu ochrony praw młodzieży w ustawie zasadniczej (Grundgesetz).

UZASADNIENIE WYBORU HYBRYDOWEGO PODEJŚCIA

Projektowany model NAFOM świadomie nie odwzorowuje w całości żadnego z istniejących europejskich systemów finansowania organizacji młodzieżowych. Zamiast tego proponuje hybrydowe podejście, łączące sprawdzone elementy modeli niemieckiego, francuskiego i nordyckiego przy zachowaniu elastyczności dostosowanej do polskich realiów instytucjonalnych, kulturowych i prawnych.

Choć system nordycki wyróżnia się wysoką skutecznością i stabilnością, jego pełne wdrożenie w Polsce byłoby obecnie nierealistyczne. Kluczowym ograniczeniem jest niski poziom zaufania społecznego do instytucji publicznych, znacznie odbiegający od warunków w krajach skandynawskich. Dodatkowo, model ten funkcjonuje w warunkach bardzo wysokich wydatków publicznych (od 48% do 56% PKB) oraz kulturowej akceptacji rozbudowanego państwa opiekuńczego, co nie znajduje odzwierciedlenia w polskim społeczeństwie.

Niemiecki system opiera się na głęboko zakorzenionej federalnej strukturze państwa oraz specyficznej kulturze prawnej (SGB VIII), której brak odpowiedników w Polsce. Polska jako państwo unitarne, nie posiada kompetencyjnych i instytucjonalnych ram, które umożliwiałyby wierne przeniesienie tego modelu. Również tradycja „uznawania” organizacji młodzieżowych przez organy państwowe wymagałaby zasadniczych zmian w polskim systemie prawnym.

Model CNAJEP wywodzi się z historycznych warunków Francji lat 60. i jest osadzony w bogatej tradycji stowarzyszeń obywatelskich (loi 1901). W Polsce brakuje równie silnych struktur samoorganizacji młodzieżowej, a sektor młodzieżowy nie dysponuje porównywalnym zakorzenieniem instytucjonalnym. Przeniesienie tego modelu bez adaptacji wymagałoby uzupełnienia o mechanizmy rozwoju instytucjonalnego i wsparcia infrastrukturalnego.

ZALETY MODELU HYBRYDOWEGO

Zamiast prób mechanicznego importowania obcych rozwiązań, model hybrydowy:

• Integruje najlepsze elementy z kilku systemów, zwiększając jego funkcjonalność i efektywność w realiach polskich;

• Minimalizuje ryzyka charakterystyczne dla poszczególnych modeli, np. nadmierną centralizację, zbiurokratyzowanie lub brak przejrzystości;

• Wzmacnia odporność instytucjonalną na zmiany polityczne poprzez dywersyfikację źródeł inspiracji i mechanizmów kontroli;

• Ułatwia integrację z europejskimi sieciami organizacji młodzieżowych, dzięki kompatybilności z praktykami znanymi z Niemiec, Francji i krajów nordyckich.

Model hybrydowy nie tylko zapewnia większą elastyczność we wdrożeniu, ale także umożliwia budowanie zaufania i kompetencji instytucjonalnych w sposób ewolucyjny, zgodnie z polskimi warunkami społeczno-politycznymi.

Subscribe now

BIBLIOGRAFIA

CNAJEP "Le CNAJEP", https://www.cnajep.asso.fr/le-cnajep/

Corporate Finance Institute (2024). "Nordic Model - Definition, How it Works, Challenges", https://corporatefinanceinstitute.com/resources/economics/nordic-model/

Deutscher Bundesjugendring "About us", https://www.dbjr.de/en/about-us/

Deutscher Bundesjugendring (2024). "On the situation of youth council structures in Europe", https://www.dbjr.de/en/article/die-situation-der-gefaehrdeten-jugendringstrukturen-in-europa

Dudkiewicz, M. "Nieoczekiwane upolitycznienie NGO i co z nim zrobić", ngo.pl, https://publicystyka.ngo.pl/nieoczekiwane-upolitycznienie-ngo-i-co-z-nim-zrobic

European Commission "Youth Empowerment Fund", European Commission, https://international-partnerships.ec.europa.eu/policies/youth/youth-empowerment-fund_en

European Commission YouthWiki "5.3 Youth representation bodies", https://national-policies.eacea.ec.europa.eu/youthwiki/chapters/germany/53-youth-representation-bodies

European Commission YouthWiki "5.6 Supporting youth organisations", https://national-policies.eacea.ec.europa.eu/youthwiki/chapters/germany/56-supporting-youth-organisations

European Youth Foundation "Funding and grants Council of Europe EYF", Council of Europe, https://www.coe.int/en/web/european-youth-foundation

Fridays for Future (2020). Global Climate Strike Report. https://fridaysforfuture.org

Główny Urząd Statystyczny (2025). "Produkt krajowy brutto w 2024 roku - szacunek wstępny", https://stat.gov.pl/obszary-tematyczne/rachunki-narodowe/roczne-rachunki-narodowe/produkt-krajowy-brutto-w-2024-roku-szacunek-wstepny,2,14.html

International Labour Office (2024). Global Employment Trends for Youth 2024: Decent work, brighter futures (20th anniversary edition). Geneva: International Labour Office. https://doi.org/10.54394/ZUUI5430

LGBT Youth Scotland (2021). Education Impact Report. https://www.lgbtyouth.org.uk

Ministerstwo Rodziny i Polityki Społecznej "Narodowy Instytut Wolności – Centrum Rozwoju Społeczeństwa Obywatelskiego", Portal Gov.pl, https://www.gov.pl/web/pozytek/niw-crso

My Life My Say (2019). Youth Voter Engagement Campaign. https://www.mylifemysay.org.uk

Najwyższa Izba Kontroli "System dotacji dla organizacji pozarządowych potrzebuje uzdrowienia", NIK, https://www.nik.gov.pl/aktualnosci/administracja/narodowy-instytutu-wolnosci-niw-crso.html

Nordic Publications (2023). "Evaluation and monitoring of the activities of youth organisations in the Nordics", https://pub.norden.org/temanord2023-531/

On Think Tanks "Youth-driven change: student-led think tanks and the future of inclusive policy", https://onthinktanks.org/articles/youth-driven-change-student-led-think-tanks-and-the-future-of-inclusive-policy/

Pfeffer, J., & Salancik, G. R. (1978). The External Control of Organizations: A Resource Dependence Perspective. New York: Harper & Row.

Sunrise Movement (2022). Policy Advocacy Report. https://www.sunrisemovement.org

Wikipedia (2018). "Narodowy Instytut Wolności – Centrum Rozwoju Społeczeństwa Obywatelskiego", https://pl.wikipedia.org/wiki/Narodowy_Instytut_Wolności_–_Centrum_Rozwoju_Społeczeństwa_Obywatelskiego

Wikipedia (2024). "Nordic Youth Council", https://en.wikipedia.org/wiki/Nordic_Youth_Council

1. Problem i rozwiązanie

Młodzi zdolni Polacy podejmują studia zagraniczne częściej niż kiedykolwiek. UNESCO podaje, że takich studentów jest już ponad 30 tysięcy (UNESCO Institute for Statistics, 2025). Polska gospodarka może zyskać dzięki ich wiedzy i ekspertyzie na światowym poziomie, zatrudniając ich w instytucjach naukowych, służbie zdrowia, służbie cywilnej, czy sektorze edukacji.

Ta wizja nie przekłada się jednak na realia. Studenci, którzy wyjeżdżają na studia z kraju, nie wracają. Jest ku temu kilka powodów. W konkretnych dziedzinach, zwłaszcza naukowo-badawczych, absolwenci uczelni zagranicznych nie widzą dla siebie przyszłości w naszym kraju. Polska nie docenia pracowników akademickich, naukowców, profesorów, czy lekarzy (Kwiek, 2020) tak jak to czynią ośrodki zagraniczne – finansowo oraz statusowo.

Nauka, badania, innowacja i edukacja nie znajdują się wśród narodowych priorytetów. Brakuje nie tylko realnego wsparcia finansowego, ale również symbolicznego docenienia roli naukowców, lekarzy czy innowatorów. Negatywny przykład płynie również z góry — afera dyplomowa (np. Collegium Humanum) pokazuje, że elity polityczne w Polsce nierzadko lekceważą znaczenie rzetelnego wykształcenia (OKO.press, 2022), zamiast zdobywać rzetelne wykształcenie na najlepszych uczelniach polskich i zagranicznych.

Z drugiej strony, emigracja edukacyjna coraz częściej zaczyna się już na poziomie licencjackim. Z perspektywy państwa, pieniądze z podatków, które zostały przeznaczone na 3-4 lata studiów dla młodego Polaka, nie zwrócą się nigdy, jeśli ten człowiek nie wróci do kraju (Batory Foundation, 2019) (a zazwyczaj tak się dzieje). Polski maturzysta czy absolwent polskiej uczelni widzi za granicą lepsze perspektywy zawodowe, możliwości zarobku i rozwoju osobistego w porównaniu z Polską.

2. Propozycja legislacyjna

2.1. Stypendium strategiczne

Kwalifikacja:

• Obywatele RP przyjęci na uczelnie z Top 500 rankingów międzynarodowych (np. QS, THE).

• Zobowiązanie do powrotu i pracy w Polsce min. 3–5 lat po ukończeniu studiów.

Zakres finansowania:

• Dofinansowanie czesnego: do 60 tys. PLN rocznie (lub równowartość 12–13 tys. EUR/GBP/USD)

• Pokrywa część kosztów studiowania w UK, Holandii, Skandynawii, Szwajcarii, USA (w ograniczonym zakresie).

• Stypendium utrzymaniowe: 1 500 zł/miesiąc (na pokrycie zakwaterowania i kosztów życia).

• Jednorazowy grant na start: 5 000 zł (na bilety, relokację, zakup materiałów).

Zobowiązanie zwrotne:

Brak obowiązku zwrotu, jeśli student po studiach wróci do Polski i przepracuje min. 3 lata w sektorze naukowym,służby zdrowia, administracji publicznej, edukacyjnym lub B+R. Jeśli nie wróci – pełny zwrot świadczeń z odsetkami.

2.2. Program wsparcia w powrocie do Polski

Program mający na celu ułatwienie reintegracji absolwentów zagranicznych uczelni z polskim rynkiem pracy.

Zakres:

• Jednorazowy bon powitalny: 20 000 zł.

• Uproszczony dostęp do rekrutacji w sektorze publicznym i naukowym.

• Mentoring oraz dostęp do sieci instytucji wspierających rozwój kariery w Polsce.

2.3. Fundusz dla repatriacji kompetencji

Instrument finansowego wsparcia dla powracających specjalistów.

Zakres:

• Granty startowe (do 100 000 zł) dla projektów badawczo-rozwojowych realizowanych w Polsce.

• Finansowanie stanowisk post-doc, adiunktów, rezydentów oraz liderów innowacji.

3. Interesariusze

3.1 Bezpośredni interesariusze:

• Uczniowie szkół średnich i studenci planujący studia za granicą - potencjalni beneficjenci wsparcia.

• Obecni studenci uczelni zagranicznych - grupa docelowa programów reintegracyjnych.

• Absolwenci zagranicznych kierunków wyższych - zyskują dostęp do wykwalifikowanej kadry.

• Jednostki administracji publicznej, instytucje badawcze i uczelnie -

• Szpitale i sektor ochrony zdrowia – podniesienie standardów polskiej służby zdrowia i badań w dziedzinie nauk medycznych.

• Przedsiębiorcy i pracodawcy w Polsce - większy wybór talentów z doświadczeniem międzynarodowym.

3.2.Pośredni interesariusze:

• Rodziny beneficjentów programów – odciążenie współfundatorów studiów zagranicznych.

• Organizacje studenckie i akademickie – wsparcie we wdrażaniu programów i szukaniu talentów w społeczności studenckiej.

• Ministerstwo Edukacji i Nauki, Ministerstwo Finansów, Ministerstwo Zdrowia - odpowiedzialne za ramy prawne i finansowe.

• Polska Agencja Rozwoju Przedsiębiorczości, instytucje grantodawcze, firmy i fundusze europejskie – potencjalni partnerzy w finansowaniu.

4. Koszty

Tabela 1. Kosztorys proponowanych programów wsparcia dla polskich studentów zagranicznych w perspektywie 10 lat.

Z perspektywy makroekonomicznej program zakłada zatrzymanie lub odzyskanie ok. 20 000–30 000 wysoko wykwalifikowanych osób w ciągu dekady, co może przynieść realne korzyści w postaci wzrostu PKB, transferu know-how (Grzymała-Kazłowska, 2018), wzmocnienia sektora publicznego i zahamowania kryzysu kadrowego w strategicznych sektorach (zdrowie, edukacja, nauka, nowe technologie).

5. Rozwiązania międzynarodowe

Wśród krajów należących do UE oraz OECD znajdziemy wiele przykładów państw, które wspierają swoich obywateli (OECD, 2023) w podjęciu nauki za granicą.

5.1. Niemcy i Skandynawia

Na szczególną uwagę zasługuje model niemiecki, w którego ślady poszły Norwegia i Dania (Eurostat, n.d.). Niemcy gwarantują możliwość wzięcia pożyczki studenckiej, aby student mógł dofinansować połowę kosztów swojej edukacji, a w Danii – nawet całość. Poza tym, student może liczyć na hojny zasiłek studencki, w Norwegii i Niemczech wynosi on do 50% całego wsparcia, a w Danii jego wysokość zależy od zarobków rodziców studenta.

5.2.Singapur

Najbardziej kompleksowe wsparcie dla młodych obywateli, którzy planują studia za granicą, oferuje Singapur. Rząd i organizacje państwowe (oddziały obronne, instytucje naukowe) prowadzą programy, gdzie doceniony kandydat na studia otrzymuje dofinansowanie w zakresie czesnego na cały okres studiów licencjackich, a jeśli student spełni dodatkowe kryteria merytoryczne programu, to także studia magisterskie i wymiany. Dodatkowo, stypendyści mogą liczyć na zasiłek studencki i łatwe znalezienie letnich stażów w strukturach singapurskich organizacji. Jednak jest to program wiążący dla młodych Singapurczyków – warunkiem nieodpłatności edukacji zagranicznej jest powrót do kraju i praca na rzecz celów naukowych Singapuru przez od 3 do 6 lat po zakończeniu studiów.

Diagram 1. Programy wsparcia dla obywateli podejmujących studia za granicą na przykładzie siedmiu państw (Za Federacja Polskich Stowarzyszeń Studenckich w Wielkiej Brytanii, 2020: MHA Singapore, Kela, CSN, SU, BAföG, Lånekassen, SUSI).

6. Wnioski i rekomendacje

1. Skala zjawiska drenażu mózgów wśród młodych Polaków narasta, co prowadzi do długofalowych strat gospodarczych, społecznych i kadrowych. Dotyczy to szczególnie strategicznych sektorów takich jak służba zdrowia, nauka, innowacje oraz administracja publiczna.

2. Obecnie brakuje systemowych mechanizmów wspierających studentów podejmujących edukację za granicą oraz zachęcających ich do powrotu i wykorzystania zdobytej wiedzy na rzecz Polski. Istniejące rozwiązania są rozproszone, nieskoordynowane i nie zachęcają studentów do powrotu do kraju.

3. Wprowadzenie Ustawy o Strategicznej Mobilności Edukacyjnej pozwoliłoby Polsce stworzyć długofalową strategię inwestowania w młode talenty, jednocześnie minimalizując ryzyko ich trwałego odpływu.

4. Rekomenduje się:

• przyjęcie programu stypendialnego związanego z obowiązkiem powrotu i pracy w kraju przez określony czas po ukończeniu studiów zagranicznych;

• rozważenie wdrożenia pakietu reintegracyjnego, który zmniejszy bariery powrotu do kraju i wesprze powracających w znalezieniu zatrudnienia;

• rozważenie utworzenia funduszu repatriacji kompetencji, który umożliwi powracającym rozwój kariery naukowej, medycznej lub innowacyjnej na konkurencyjnych warunkach.

5. Koszt programu szacowany na 3 mld zł w perspektywie dekady jest uzasadniony w świetle potencjalnych korzyści społeczno-gospodarczych, takich jak: zwiększenie produktywności, ograniczenie niedoborów kadrowych oraz transfer wiedzy i międzynarodowych kompetencji.

6. Polska powinna wzorować się na sprawdzonych modelach międzynarodowych (Niemcy, Skandynawia, Singapur), dostosowując je do krajowego kontekstu i możliwości budżetowych, a jednocześnie zachowując atrakcyjność programów dla uzdolnionej młodzieży.

7. Zatrzymanie lub odzyskanie wysoko wykwalifikowanych młodych ludzi powinno stać się jednym z celów strategicznych polityki edukacyjnej i innowacyjnej państwa – nie tylko z perspektywy konkurencyjności Polski w UE, ale także jej długoterminowej stabilności wewnętrznej.

   Subscribe now

   Bibliografia:

Federacja Polskich Stowarzyszeń Studenckich w Wielkiej Brytanii. (2020). Studia w Wielkiej Brytanii: Analiza zapotrzebowania finansowego przeprowadzona dla Banku Gospodarstwa Krajowego [Prezentacja]. Federacja Polskich Stowarzyszeń Studenckich w UK.

Fundacja Batorego. (2019). Młodzi wykształceni i za granicą. Czy Polska traci elity? Fundacja im. Stefana Batorego. https://www.batory.org.pl/raport/mlodzi-wyksztalceni-i-za-granica/

Grzymała-Kazłowska, A. (2018). Brain drain or brain circulation? Migration of Polish graduates. Journal of Ethnic and Migration Studies, 44*(14), 2340–2357. https://doi.org/10.1080/1369183X.2018.1502657

Kwiek, M. (2020). Internationalisation of higher education in Poland: A critical analysis. European Journal of Higher Education, 10(2), 132–150. https://doi.org/10.1080/21568235.2020.1723404

Najwyższa Izba Kontroli. (2020). Mobilność akademicka studentów i naukowców – raport kontroli. https://www.nik.gov.pl/kontrole/wyniki-kontroli-nik/publikacje.html

OECD. (2023). Education at a glance 2023: OECD indicators. OECD Publishing. https://doi.org/10.1787/69096873-en

OKO.press. (2022). Dlaczego polscy studenci nie wracają do kraju? https://oko.press/dlaczego-polscy-studenci-nie-wracaja/

Rzeczpospolita. (2023). Polska traci młode talenty. Drenaż mózgów trwa. https://www.rp.pl/edukacja/art37819241

UNESCO Institute for Statistics. (b.d.). Global flow of tertiary-level students. https://uis.unesco.org

Eurostat. (b.d.). Tertiary education mobility statistics. https://ec.europa.eu/eurostat

Notes from Poland. (2024). More Polish students than ever are studying abroad. Pobrano z https://notesfrompoland.com/2024/03/22/more-polish-students-than-ever-are-studying-abroad/

1. Brak udziału młodych inwestorów osłabia legitymizację rynku ESG i ogranicza demokratyzację finansów.

2. Obecne programy edukacji finansowej są niewystarczające – nie uczą ESG, nie rozwijają kompetencji inwestorskich i nie uwzględniają cyfrowych realiów.

3. Technologie takie jak AI czy platformy inwestycyjne mogą zwiększyć dostęp młodych do rynku – o ile zostaną połączone z edukacją i nadzorem.

4. Sandboxy edukacyjno-regulacyjne to brakujące ogniwo – łączące naukę, praktykę i partycypację regulacyjną młodych.

5. Wdrożenie sieci Zielonych Sandboxów w Europie może wzmocnić odporność i inkluzywność rynku kapitałowego, wpisując się w cele Zielonego Ładu i Unii Rynków Kapitałowych.

Praca analizuje bariery, które ograniczają udział młodych Europejczyków w rynku zrównoważonych finansów, mimo dynamicznego rozwoju inwestycji ESG w UE. Główne wyzwania to: niski poziom wiedzy finansowej, marginalizacja ESG w edukacji, brak praktycznych narzędzi inwestycyjnych oraz niewystarczająca partycypacja młodych w procesach regulacyjnych. Praca wskazuje na potrzebę stworzenia systemowego rozwiązania w postaci Zielonych Sandboxów Edukacyjno-Regulacyjnych – środowisk testowych, które łączą edukację, technologię i uczestnictwo obywatelskie Proponowany model pozwala młodym osobom zdobywać praktyczne kompetencje inwestycyjne, testować produkty ESG i brać udział w konsultacjach polityk zrównoważonego rozwoju. Wdrożenie tej inicjatywy może realnie zwiększyć inkluzywność rynku kapitałowego w Europie, wspierając cele Unii Europejskiej w obszarze zielonej transformacji, cyfryzacji i edukacji obywatelskiej.

PROBLEM

Europejski rynek kapitałowy wchodzi obecnie w nową fazę rozwoju, której celem jest nie tylko zwiększenie głębokości i integracji rynków finansowych, ale także bezpośrednie wsparcie strategicznych priorytetów Unii Europejskiej – takich jak zrównoważony rozwój i transformacja energetyczna.

Znaczenie zrównoważonych finansów w architekturze europejskiego rynku kapitałowego systematycznie rośnie. Inwestycje ESG (Environmental, Social, Governance) obejmują szeroki wachlarz strategii, które integrują czynniki środowiskowe, społeczne i ładu korporacyjnego w procesie decyzyjnym. Choć ESG nie posiada jednolitej definicji prawnej, mieści zarówno dobrowolne praktyki, jak etyczne wykluczenia, jak i produkty finansowe zgodne z unijnymi regulacjami.

Do tej drugiej kategorii należą m.in. fundusze oznaczone jako „artykuł 8” lub „artykuł 9” zgodnie z rozporządzeniem SFDR (Sustainable Finance Disclosure Regulation), które zobowiązują zarządzających aktywami do ujawniania, w jakim stopniu dany produkt promuje aspekty środowiskowe lub społeczne albo realizuje zrównoważony cel inwestycyjny. Równolegle dynamicznie rozwija się rynek zielonych obligacji – instrumentów dłużnych 1 przeznaczonych wyłącznie na finansowanie projektów środowiskowych, coraz częściej zgodnych z unijną taksonomią.

Obecnie szacuje się, że inwestycje ESG stanowią ponad 17% łącznej wartości inwestycji w UE. Udział zielonych obligacji w całkowitej emisji wzrósł z poziomu 0,3% w 2014 r. do 9,2% w 2022 r. Choć w 2023 r. odnotowano tymczasowy spadek do 6,8% (głównie wskutek wzrostu stóp procentowych), prognozy rynkowe sugerują odbicie tego trendu, wspierane przez korzystne regulacje oraz wdrażanie unijnych standardów klasyfikacji i raportowania zrównoważonych aktywów.

Podobne tendencje widoczne są w sektorze funduszy ESG – rosnące napływy kapitału do subfunduszy zgodnych z SFDR idą w parze z coraz wyższą jakością raportowania niefinansowego, co zwiększa przejrzystość produktów i umożliwia inwestorom bardziej świadome decyzje.

Mimo pozytywnych sygnałów, rynek ESG wciąż pozostaje w dużej mierze niedostępny dla młodych Europejczyków. Według danych Eurobarometru 2024, osoby w wieku 15–26 lat stanowią zaledwie 6-10% inwestorów detalicznych w produktach ESG. Co więcej, aż 72% respondentów w badaniu OECD (2023) przyznało, że nie posiada podstawowej wiedzy o inwestowaniu w produkty zrównoważone – zgodne z art. 8 lub 9 rozporządzenia SFDR, nierzadko spełniające również kryteria taksonomii UE.

Tak niski poziom zaangażowania młodego pokolenia generuje ryzyko zawężenia rynku ESG do wąskiej grupy inwestorów oraz utraty legitymizacji polityki zrównoważonego finansowania. Brak reprezentacji młodych uczestników rynku nie tylko ogranicza proces demokratyzacji finansów – rozumianej jako równy dostęp różnych grup społecznych do narzędzi inwestycyjnych i decydowania o alokacji kapitału – ale również podważa odporność rynku kapitałowego na przyszłe wyzwania środowiskowe i społeczne. W odpowiedzi na te wyzwania proponuje się stworzenie sieci Zielonych Sandboxów Edukacyjno-Regulacyjnych – inicjatywy mającej na celu budowę bardziej partycypacyjnego, inkluzywnego i odpornego rynku ESG w Europie. Sandboxy miałyby zapewnić młodym obywatelom dostęp do praktycznych narzędzi edukacyjnych i środowisk testowych, umożliwiających zdobycie wiedzy i doświadczenia oraz aktywne uczestnictwo w kształtowaniu rynku i wzmacnianiu zaufania do instrumentów ESG.

Równolegle, świat finansów przechodzi fundamentalną metamorfozę – technologia staje się siłą napędową odpowiedzialnego inwestowania. Podczas gdy niektórzy giganci, jak Goldman Sachs, ograniczają swoje inicjatywy klimatyczne, inni – jak Bloomberg – tworzą innowacyjne indeksy uwzględniające czynniki ESG. W tym kontekście rośnie rola sztucznej inteligencji jako katalizatora transformacji.

MŁODZI INWESTORZY A LUKA W RYNKU KAPITAŁOWYM

Strategia Capital Markets Union (CMU) to jeden z kluczowych projektów Komisji Europejskiej, którego celem jest stworzenie zintegrowanego, głębokiego i bardziej dostępnego 2 rynku kapitałowego w Unii Europejskiej. Jednym z fundamentalnych filarów tej strategii jest zwiększenie udziału inwestorów detalicznych, ze szczególnym uwzględnieniem młodych obywateli. Mimo tych ambitnych celów, luka w partycypacji młodego pokolenia na rynku kapitałowym utrzymuje się, a w niektórych aspektach nawet się pogłębia.

PROBLEMY Z WIEDZĄ I KOMPETENCJAMI FINANSOWYMI MŁODYCH EUROPEJCZYKÓW

Zgodnie z badaniem Eurobarometru z 2023 roku, jedynie 18% obywateli UE osiąga wysoki poziom wiedzy finansowej, podczas gdy 64% plasuje się na poziomie średnim, a kolejne 18% – na niskim. Dane Bruegel (2024) pokazują, że tylko 52% dorosłych Europejczyków potrafi poprawnie odpowiedzieć na co najmniej 3 z 5 podstawowych pytań finansowych. Choć inflację czy zależność ryzyka od zwrotu rozumie około 65% badanych, zaledwie 20% zna wpływ stóp procentowych na ceny obligacji – kluczowy dla bardziej zaawansowanych decyzji inwestycyjnych. Poziom wiedzy finansowej rośnie z wiekiem i wykształceniem, a wyraźne różnice utrzymują się również ze względu na płeć – na niekorzyść kobiet. Szczególnie niskie wyniki osiąga grupa 18–24 lata, co przekłada się na ich ograniczoną obecność w segmencie inwestycji ESG. Młodzi Europejczycy nie tylko deklarują niską wiedzę o finansach, lecz także nie mają dostępu do narzędzi, które pozwalałyby im w bezpieczny sposób zdobywać doświadczenie inwestycyjne. To wykluczenie znacząco ogranicza ich wpływ na rozwój zrównoważonych finansów w Europie.

NIEDOSTATECZNE UWZGLĘDNIENIE KOMPONENTU ESG W EDUKACJI FINANSOWEJ

Niepokojący jest fakt, że większość narodowych strategii edukacji finansowej w państwach członkowskich UE w niewystarczającym stopniu uwzględnia tematykę zrównoważonych finansów. Z analizy European Commission Retail Investment Strategy (2023) wynika, że mniej niż 5% krajowych strategii edukacji finansowej odnosi się wprost do aspektów ESG w kontekście edukacji młodych inwestorów.

Również OECD/INFE Progress Report on Financial Education (2023) podkreśla, że tylko 6 państw UE (spośród 27) systematycznie integruje tematykę zrównoważonych inwestycji w programach nauczania lub strategiach edukacji finansowej. W większości przypadków (nawet w krajach o wysokim poziomie ogólnej edukacji finansowej) kwestie zielonych produktów inwestycyjnych, ryzyk ESG czy etycznych aspektów inwestowania pozostają marginalnym lub całkowicie pomijanym elementem edukacji formalnej.

To oznacza, że młodzi ludzie, wchodząc na rynek kapitałowy, często nie otrzymują ani wystarczających informacji, ani odpowiedniego wsparcia, które umożliwiłoby im świadome zarządzanie ryzykiem i podejmowanie decyzji inwestycyjnych w oparciu o rzetelną ocenę produktów zrównoważonych.

KONSEKWENCJE WYKLUCZENIA MŁODYCH Z RYNKU KAPITAŁOWEGO

Wykluczenie młodego pokolenia z rynku kapitałowego skutkuje trwałym deficytem kompetencji inwestycyjnych i pogłębia pokoleniową nierówność w dostępie do wiedzy, doświadczenia i narzędzi finansowych. Młodzi nie mają realnej możliwości wpływania na kierunki inwestycji – mimo że to właśnie zrównoważone finanse są dziś jednym z głównych mechanizmów transformacji klimatycznej i energetycznej w Europie.

Brak ich udziału oznacza, że nie współdecydują o tym, które technologie, sektory czy modele biznesowe są uznawane za „zrównoważone”. W efekcie na marginesie mogą pozostać obszary szczególnie ważne dla młodego pokolenia – takie jak sprawiedliwa transformacja, innowacje społeczne, ekonomia współdzielenia czy lokalne inicjatywy klimatyczne. To zagraża nie tylko innowacyjności rynku ESG, ale także jego społecznej legitymizacji.

Tymczasem młodzi to przyszli konsumenci, inwestorzy i decydenci – ich aktywny udział w rynku powinien być traktowany nie jako opcja, ale jako warunek długoterminowej odporności i inkluzywności europejskiego systemu finansowego. Dlatego inwestycje w edukację finansową młodych i tworzenie dla nich realnych możliwości uczestnictwa w rynku ESG powinny stać się integralną częścią krajowych i unijnych strategii. Bez tego zrównoważony rozwój nie będzie ani pełny, ani trwały.

LUKI W OBECNYCH ROZWIĄZANIACH EDUKACYJNYCH I REGULACYJNYCH DLA MŁODYCH INWESTORÓW ESG

Pomimo licznych inicjatyw edukacyjnych realizowanych na poziomie UE (m.in. EU Consumer Financial Education Initiatives, Digital Education Action Plan) oraz krajowym, obecne wsparcie dla młodych inwestorów pozostaje niewystarczające. Programy edukacji finansowej koncentrują się głównie na podstawach – takich jak budżetowanie czy oszczędzanie – podczas gdy kompetencje inwestycyjne, w tym znajomość produktów ESG, zarządzania ryzykiem czy podejmowania świadomych decyzji inwestycyjnych, są marginalizowane. Co więcej, materiały edukacyjne są słabo dopasowane do preferencji młodego pokolenia – ignorują cyfrowe formy inwestowania, różnice pokoleniowe w stylach uczenia się oraz znaczenie wartości takich jak odpowiedzialność społeczna i klimat. W efekcie młodzi Europejczycy mają utrudniony dostęp do wiedzy i narzędzi, które umożliwiłyby im świadome uczestnictwo w rynku kapitałowym i korzystanie z produktów zgodnych z zasadami ESG.

GŁÓWNE LUKI W EDUKACJI FINANSOWEJ

1. Model teoretyczny bez praktycznych komponentów

Większość istniejących programów edukacji finansowej opiera się głównie na przekazywaniu wiedzy teoretycznej (w formie wykładów, podręczników czy materiałów e-learningowych) bez zapewnienia możliwości praktycznego testowania produktów i strategii inwestycyjnych, w tym związanych z ESG.

Brakuje interaktywnych narzędzi i symulacji inwestycyjnych, które pozwalałyby młodym inwestorom uczyć się mechanizmów rynku kapitałowego poprzez praktyczne doświadczenie i 4 eksperymentowanie w bezpiecznym środowisku (np. wirtualne platformy sandboxowe, gry inwestycyjne, symulatory ESG portfolios).

W rezultacie, młodzi ludzie nie rozwijają kluczowych kompetencji praktycznych niezbędnych do świadomego inwestowania – takich jak ocena ryzyka, analiza ESG disclosures czy budowanie portfela zrównoważonego.

2. Brak integracji edukacji z procesami regulacyjnymi

Istnieje wyraźny deficyt inicjatyw, które łączyłyby edukację finansową z aktywnym udziałem młodych ludzi w procesach regulacyjnych i konsultacyjnych dotyczących zrównoważonych finansów.

W obliczu dynamicznego rozwoju ram regulacyjnych UE – takich jak Corporate Sustainability Reporting Directive (CSRD), Sustainable Finance Disclosure Regulation (SFDR) czy EU Taxonomy Regulation – rośnie potrzeba zapewnienia, aby młodzi inwestorzy rozumieli nie tylko zakres tych przepisów, lecz także ich wzajemne powiązania. Regulacje te nie są rozłączne: Taksonomia UE definiuje, jakie działania można uznać za zrównoważone środowiskowo, CSRD zobowiązuje firmy do ujawniania danych zrównoważonego rozwoju, a SFDR nakłada obowiązki informacyjne na uczestników rynku finansowego, którzy wykorzystują te dane do klasyfikowania produktów inwestycyjnych. Zrozumienie tej struktury jest warunkiem świadomego uczestnictwa w rynku zrównoważonych finansów i współkształtowania jego standardów w praktyce.

Obecnie głos młodych jest niedostatecznie reprezentowany w procesach tworzenia i konsultacji polityk ESG, co zagraża budowie transparentnego, inkluzywnego i społecznie akceptowalnego rynku zielonych finansów w Europie.

PRZYKŁADY SKUTECZNYCH ROZWIĄZAŃ SANDBOXOWYCH W INNYCH SEGMENTACH RYNKU

W różnych obszarach rynku finansowego model sandboxowy z powodzeniem wykorzystywany jest jako narzędzie służące zarówno angażowaniu użytkowników końcowych, jak i testowaniu innowacji w bezpiecznym, kontrolowanym środowisku regulacyjnym.

Warto na wstępie odróżnić sandbox od klasycznego symulatora. Symulacje opierają się na modelowaniu rzeczywistości w warunkach laboratoryjnych – odwzorowują logikę rynku, ale bez kontaktu z realnymi użytkownikami czy faktycznym ryzykiem operacyjnym. Służą głównie edukacji lub testowaniu teoretycznych rozwiązań.

Sandboxy, w przeciwieństwie do tego, to realne środowiska testowe działające na żywych danych i z udziałem autentycznych użytkowników – lecz w warunkach regulacyjnie chronionych. Uczestnicy mogą testować nowe produkty, usługi lub modele biznesowe w ograniczonym zakresie, bez konieczności pełnego spełniania wszystkich wymogów prawnych, 5 ale pod nadzorem organu publicznego. To właśnie czyni z sandboxów narzędzie o potencjale systemowym – łączące innowacyjność z odpowiedzialnością, rynek z regulacją.

Wybrane przykłady:

FCA Regulatory Sandbox (Financial Conduct Authority, Wielka Brytania)

Jedno z najbardziej znanych i skutecznych rozwiązań tego typu na świecie. Uruchomiony w 2016 roku przez brytyjski organ nadzoru finansowego (FCA), sandbox umożliwia firmom finansowym testowanie innowacyjnych produktów i usług z udziałem realnych użytkowników, pod ścisłym nadzorem regulatora. Celem jest wsparcie rozwoju bezpiecznych innowacji przy jednoczesnym zachowaniu ochrony konsumentów i stabilności rynku.

Od 2021 roku sandbox działa w modelu otwartym (rolling basis), co pozwala firmom aplikować w dowolnym momencie, zgodnie z fazą rozwoju ich innowacji. Od tego czasu do programu przyjęto 22 firmy w takich obszarach jak: bankowość detaliczna, płatności, kredyty konsumenckie, inwestycje detaliczne i hurtowe. Kluczowe technologie wykorzystywane przez uczestników to m.in. sztuczna inteligencja, blockchain, open banking, API oraz cyfrowa identyfikacja.

Rozwinięciem modelu jest FCA Digital Sandbox, który wspiera młode i skalujące się firmy w fazie prototypowania i wczesnego testowania – dotąd uczestniczyło w nim 58 firm w 9 tematycznych obszarach.

FinTech Regulatory Sandbox (FRSB) w UE

Dynamiczny rozwój sektora FinTech stawia wyzwania przed istniejącymi ramami regulacyjnymi w Europie. W odpowiedzi na te potrzeby powstają sandboxy regulacyjne dla FinTechów (FRSB), które umożliwiają testowanie innowacyjnych rozwiązań w kontrolowanym środowisku – przy zachowaniu równowagi między innowacją, stabilnością finansową a ochroną konsumentów. Zakres testowanych rozwiązań obejmuje m.in. płatności cyfrowe, identyfikację elektroniczną, blockchain oraz automatyzację procesów compliance.

Jednak wdrożenie i rozwój FRSB w krajach UE pozostaje niejednorodne. Dlatego finansowany ze środków UE projekt FIRSA opracowuje kompleksowy framework do pomiaru praktyk i skuteczności FRSB w Europie. Obejmuje on zarówno mierzalne wskaźniki formalne, jak i rzeczywiste praktyki funkcjonowania sandboxów, uporządkowane w trzech etapach. Wyniki projektu będą udostępnione na dedykowanej platformie online, ułatwiając podejmowanie decyzji regulatorom, innowatorom i badaczom oraz zwiększając efektywność rynku.

BRAK ANALOGICZNYCH ROZWIĄZAŃ DLA MŁODYCH INWESTORÓW ESG

Pomimo sukcesów modeli sandboxowych w innych segmentach rynku finansowego, na rynku europejskim wciąż brakuje dedykowanych, kompleksowych rozwiązań skierowanych do młodych inwestorów w obszarze zrównoważonych finansów (ESG).

Aktualny ekosystem nie oferuje narzędzi, które umożliwiałyby młodym osobom:

1. praktyczne testowanie produktów ESG,

2. kształtowanie własnych kompetencji inwestycyjnych w tym obszarze,

3. aktywny udział w procesach regulacyjnych i tworzeniu polityk dotyczących rynku zielonych finansów.

Tymczasem skuteczny model takiego rozwiązania powinien integrować trzy kluczowe komponenty.

Po pierwsze, elementy edukacyjne – obejmujące praktyczne szkolenia, symulacje inwestycyjne oraz interaktywne materiały dydaktyczne, które byłyby dostosowane do oczekiwań i preferencji młodych inwestorów. Nacisk powinien być położony na naukę poprzez doświadczenie oraz na rozwijanie kompetencji decyzyjnych w kontekście inwestycji ESG.

Po drugie, elementy technologiczne – czyli platformy cyfrowe umożliwiające testowanie rzeczywistych produktów ESG (takich jak fundusze, obligacje zielone czy ETF-y ESG) w warunkach symulowanych. Platformy te powinny również wspierać użytkowników w poznawaniu mechanizmów rynkowych i związanych z nimi ryzyk oraz oferować możliwość personalizacji ścieżki edukacyjnej.

Po trzecie, elementy partycypacyjne – czyli mechanizmy umożliwiające młodym inwestorom aktywny udział w konsultacjach regulacyjnych (na przykład w ramach publicznych konsultacji prowadzonych przez ESMA, EIOPA, EBA czy Komisję Europejską), a także uczestnictwo w projektach współtworzenia polityk dotyczących zrównoważonych finansów. Partycpacja młodych jest kluczowa dla budowy rynku, który będzie odzwierciedlał wartości i oczekiwania nowego pokolenia inwestorów.

Obecny system edukacji i regulacji dla młodych inwestorów w obszarze ESG wymaga pilnej modernizacji i uzupełnienia o praktyczne, interaktywne oraz partycypacyjne narzędzia.

Wprowadzenie dedykowanych Zielonych Sandboxów Edukacyjno-Regulacyjnych mogłoby istotnie zwiększyć poziom kompetencji młodych inwestorów, ich zaangażowanie oraz wpływ na rozwój rynku zrównoważonych finansów w Europie.

ZIELONE SANDBOXY EDUKACYJNO-REGULACYJNE JAKO SZANSA NA BUDOWĘ INKLUZYWNEGO RYNKU ESG

Zielone Sandboxy Edukacyjno-Regulacyjne to propozycja innowacyjnego rozwiązania systemowego, które odpowiada na rosnącą potrzebę zwiększenia udziału młodego pokolenia w transformacji rynku zrównoważonych finansów. Ich podstawową funkcją nie jest wyłącznie edukacja, ale przede wszystkim rozwój praktycznych kompetencji inwestycyjnych oraz stworzenie warunków do rzeczywistego uczestnictwa młodych ludzi w kształtowaniu standardów i kierunków rynku ESG.

W przeciwieństwie do symulatorów edukacyjnych – opartych na hipotetycznych danych – sandboxy działają w oparciu o rzeczywiste informacje rynkowe i narzędzia inwestycyjne. Funkcjonując jako środowiska cyfrowe lub hybrydowe, mogłyby być integrowane ze szkołami, uczelniami wyższymi i instytucjami finansowymi. Młodzi uczestnicy – tacy jak uczniowie, studenci czy młodzi profesjonaliści – mieliby możliwość inwestowania niewielkich kwot (np. do 500 euro) w produkty zgodne z regulacjami SFDR (artykuły 8 i 9), wykorzystując realne dane ESG, ratingi, informacje o śladzie węglowym, zgodność z Taksonomią UE czy profile ryzyka.

Z perspektywy użytkownika, sandbox stanowiłby środowisko do testowania decyzji inwestycyjnych i analizy ich konsekwencji – w warunkach bezpiecznych, ale autentycznych. Uczestnicy mogliby porównywać portfele zbudowane z akcji spółek spełniających kryteria ESG z portfelami opartymi na firmach konwencjonalnych (niespełniających kryteriów ESG), analizując różnice w zakresie zmienności, stóp zwrotu, wrażliwości na szoki rynkowe oraz poziomu ryzyka pozafinansowego (np. reputacyjnego czy regulacyjnego). Kluczowe byłoby stosowanie jasnych, porównywalnych kryteriów – takich jak koszt inwestycji, struktura portfela, czas inwestycji oraz interpretacja ryzyk (w tym ryzyka greenwashingu i niedopasowania do celów klimatycznych).

Celem sandboxu nie byłoby przekonywanie, że inwestycje spełniające kryteria ESG są automatycznie bardziej dochodowe – co pozostaje kategorią zmienną i kontekstową – ale pokazanie, że mogą one stanowić racjonalny i transparentny komponent długoterminowej strategii inwestycyjnej. Taka forma praktycznego testowania pozwala na weryfikację intuicji, poznanie narzędzi oceny i krytyczne spojrzenie na powszechne przekonania dotyczące tzw. inwestycji etycznych – pojęcia płynnego, zależnego od indywidualnych wartości oraz przyjętych standardów raportowania.

Zielone Sandboxy to jednak nie tylko przestrzeń edukacyjna – to również kanał dialogu systemowego. Instytucje finansowe mogłyby dzięki nim lepiej rozumieć preferencje i język młodego pokolenia, testować nowe formaty komunikacji ESG, a także projektować produkty dopasowane do zmieniających się oczekiwań rynkowych. Regulatorzy otrzymywaliby informacje zwrotne dotyczące zrozumiałości przepisów i realnych barier wejścia. Z kolei decydenci mogliby wykorzystać dane z takich środowisk do wspierania celów Unii Rynków Kapitałowych, Zielonego Ładu czy programów wzmacniania inkluzywności finansowej.

Co istotne, młodzi uczestnicy nie byliby jedynie odbiorcami wiedzy, lecz aktywnymi partnerami w projektowaniu rozwiązań – uczestnicząc w konsultacjach, warsztatach i pilotażach regulacyjnych. Taka formuła pozwala nie tylko rozwijać kompetencje finansowe, ale również kształtować świadomość obywatelską w oparciu o realny wpływ decyzji inwestycyjnych na środowisko i społeczeństwo.

MODEL DZIAŁANIA ZIELONYCH SANDBOXÓW

Zielone Sandboxy to lokalne środowiska testowe tworzone przy szkołach średnich, uczelniach i we współpracy z instytucjami finansowymi, w których młodzi uczestnicy rozwijają kompetencje inwestycyjne i uczą się współkształtować polityki ESG. Poprzez symulacje inwestycyjne, m.in. z wykorzystaniem robo-doradców ESG i narzędzi scoringowych, uczniowie i studenci mogą budować własne portfele, analizować ich wpływ społeczno środowiskowy oraz oceniać ich zgodność z unijnymi regulacjami, takimi jak SFDR, CSRD czy Taksonomia UE. Testowanie ETF-ów ESG, zielonych obligacji i analiza dokumentacji produktowej umożliwiają praktyczne poznanie instrumentów zrównoważonych oraz naukę identyfikowania greenwashingu. Kluczowym komponentem sandboxów jest także aktywne formułowanie rekomendacji regulacyjnych – uczestnicy mogą przygotowywać własne propozycje polityczne, brać udział w konsultacjach, a także współpracować z ekspertami rynkowymi podczas warsztatów i hackathonów. Dzięki tak zaprojektowanemu modelowi, Zielone Sandboxy łączą edukację, doświadczenie inwestycyjne i partycypację obywatelską, przygotowując młodych ludzi do aktywnego i odpowiedzialnego udziału w zrównoważonym rynku kapitałowym.

ROLA TECHNOLOGII CYFROWYCH I AI

Nowoczesne technologie cyfrowe – zwłaszcza narzędzia oparte na sztucznej inteligencji do scoringu ESG i analizy ryzyka – mogą odegrać kluczową rolę w Zielonych Sandboxach. Umożliwiają młodym uczestnikom nie tylko rozwój wiedzy finansowej, ale też zdobycie praktycznych kompetencji cyfrowych, coraz bardziej istotnych w ekosystemie finansowym. Algorytmy AI mogą wspierać analizę raportów ESG, identyfikację ryzyk i podejmowanie świadomych decyzji inwestycyjnych, jednocześnie ucząc użytkowników krytycznego podejścia do ich działania i ograniczeń. Połączenie edukacji, technologii i partycypacji tworzy środowisko, które wzmacnia kompetencje młodych inwestorów i wspiera budowę bardziej inkluzywnego i transparentnego rynku ESG w Europie.

DROGA NAPRZÓD DLA WDROŻENIA I SKALOWANIA ZIELONYCH SANDBOXÓW EDUKACYJNO-REGULACYJNYCH

Aby skalować model Zielonych Sandboxów jako narzędzia edukacyjno-partycypacyjnego dla młodych inwestorów na rynku ESG, konieczne jest przetestowanie jego realnej użyteczności i zapotrzebowania. Pierwszym krokiem powinno być uruchomienie pilotażu w jednej lub kilku uczelniach, który pozwoli sprawdzić, czy istnieje faktyczny popyt na tego typu format i jakie warunki decydują o jego skuteczności. Pilotaż mógłby być finansowany z dostępnych programów UE, takich jak Erasmus+, Digital Europe czy LIFE.

Na tej podstawie warto przejść do budowy sieci Zielonych Sandboxów – obejmującej szkoły wyższe, instytucje finansowe oraz partnerów publicznych w różnych państwach członkowskich. Tak zorganizowana European Youth Financial Sandbox Network pełniłaby funkcję trwałego mechanizmu wymiany wiedzy, narzędzi i dobrych praktyk, umożliwiając rozwój kompetencji inwestorskich młodych ludzi w skali ponadnarodowej.

Równolegle warto powołać młodzieżowe rady doradcze przy krajowych i unijnych organach nadzoru (np. KNF, ESMA, EIOPA), które pełniłyby funkcję partnerów w konsultacjach 9 dotyczących polityk ESG. Takie ciało wzmacniałoby legitymizację regulacji i zapewniało lepsze dostosowanie ich do oczekiwań nowego pokolenia inwestorów.

Wdrożenie tych działań stworzy warunki dla budowy inkluzywnego, nowoczesnego rynku ESG w Europie i w pełni wpisuje się w cele Capital Markets Union oraz unijne priorytety w obszarze edukacji, cyfryzacji i zrównoważonego rozwoju.

Subscribe now

Bibliografia

Regulation (EU) 2019/2088 of the European Parliament and of the Council of 27 November 2019 on sustainability‑related disclosures in the financial services sector (SFDR), https://eur-lex.europa.eu/legal-content/EN/TXT/?uri=CELEX:32019R2088

Trójmorze (2024), Przyczyny wzrostu popularności zielonych obligacji w Europie Środkowo-Wschodniej, 31 grudnia 2024, https://trimarium.pl/projekt/przyczyny wzrostu-popularnosci-zielonych-obligacji-w-europie-srodkowo-wschodniej/

CFA Society Poland. (2024). Pragmatyzm czy ideały? ESG w polskich funduszach inwestycyjnych. Warszawa: CFA Society Poland, https://cfapoland.org/application/media/images/reports/24-esg-tfi-final-cfa-poland.pdf

Michalska, M. (2025, 27 czerwca). Regulacje, inwestycje i transformacja energetyczna na drodze do zrównoważonej przyszłości już nie tylko w UE. Legalis Biznes, https://biz.legalis.pl/regulacje-inwestycje-i-transformacja-energetyczna-na-drodze-do zrownowazonej-przyszlosci-juz-nie-tylko-w-ue/

OECD. (2023). Financial Consumers and Sustainable Finance: Policy Implications and Approaches. OECD Publishing. Pobrane z https://www.oecd.org/content/dam/oecd/en/publications/reports/2023/07/financial consumers-and-sustainable-finance_b7316076/318d0494-en.pdf

European Environment Agency. (2024). 21 – Green bonds in Europe (Monitoring report on progress towards the 8th EAP objectives). https://www.eea.europa.eu/…/21 green-bonds-in-europe/@@download/file

OECD. (2023). OECD/INFE 2023 International Survey of Adult Financial Literacy (Business and Finance Policy Papers, nr 39). OECD Publishing. https://doi.org/10.1787/56003a32-en

European Commission. (n.d.). Capital Markets Union and Financial Markets. Pobrane z https://finance.ec.europa.eu/capital-markets-union-and-financial-markets_en

Demertzis, M., Léry Moffat, L., Lusardi, A. & Mejino‑López, J. (2024). The state of financial knowledge in the European Union (Policy Brief No. 04/2024). Bruegel. https://www.bruegel.org/system/files/2024-02/PB%2004%202024_0.pdf

Financial Conduct Authority. (2024, May 9). Regulatory Sandbox. Pobrane z https://www.fca.org.uk/firms/innovation/regulatory-sandbox

Vilniaus Universitetas. (2024). Understanding FinTech Regulatory Sandbox Development in Europe (Grant agreement ID 101180601). CORDIS. Pobrane z https://cordis.europa.eu/project/id/101180601 10

European Commission. (2023, lipiec). Monitoring the level of financial literacy in the EU (Flash Eurobarometer 2953). Pobrane z https://europa.eu/eurobarometer/surveys/detail/2953

Financial Conduct Authority. (2015, listopad). Regulatory sandbox. Pobrane z https://www.fca.org.uk/publication/research/regulatory-sandbox.pdf

European Environment Agency. (2024). Green bonds in Europe (Monitoring report on progress towards the 8th Environment Action Programme objectives). Pobrane z https://www.eea.europa.eu/en/analysis/indicators/green-bonds-8th eap/@@download/file

European Commission. (2022). Commission Delegated Regulation (EU) 2022/2464 of 19 July 2022 supplementing Regulation (EU) 2020/852 with regard to the technical screening criteria for climate change mitigation and adaptation for economic activities, and delegated acts on transition benchmarks and ESG disclosures [EU Green Bond Standard]. Official Journal of the European Union, L 366, 1–52. z https://eur lex.europa.eu/legal-content/EN/TXT/?uri=CELEX:32022L2464

European Commission. (2023, 23 listopada). Digital Education Action Plan (2021 2027). Retrieved July 24, 2025, from https://education.ec.europa.eu/focus topics/digital-education/action-plan

European Commission. (n.d.). The European Green Deal. Retrieved July 24, 2025, from https://commission.europa.eu/strategy-and-policy/priorities-2019 2024/european-green-deal_en

Council of the European Union. (n.d.). Retail investment strategy. https://www.consilium.europa.eu/en/policies/retail-investment-strategy/

OECD. (2024, 27 czerwca). Action needed to address gaps in financial literacy among students [Press release]. https://www.oecd.org/en/about/news/press releases/2024/06/Action-needed-to-address-gaps-in-financial-literacy-among students.html

Ministerstwo Finansów. (n.d.). Krajowa Strategia Edukacji Finansowej. https://www.gov.pl/web/finanse/krajowa-strategia-edukacji-finansowej (gov.pl)

Ten policy paper przesuwa akcent polskiej polityki cyfrowej z pytania „czy młodzi mają internet?” na „czy mogą z niego produktywnie korzystać – w nauce, pracy i życiu publicznym”. Porównanie województw mazowieckiego (wysoko zurbanizowanego) i lubelskiego (peryferyjnego) pokazuje, że mimo bardzo wysokiej penetracji internetu w kraju (93,3% gospodarstw domowych w 2023 r.) utrzymują się luki jakościowe: słabsza infrastruktura stacjonarna (VHCN), większy odsetek użytkowników ograniczonych do smartfona, częstsze limity danych, niższe kompetencje cyfrowe i rzadsze korzystanie z zaawansowanych e-usług. Różnice dochodowe pogłębiają problem – mediana dochodu rozporządzalnego w Mazowieckiem wyniosła w 2023 r. 3 209 zł, podczas gdy w regionach mniej zasobnych (np. Podkarpackie: 2 281 zł) koszt „produktywnej łączności” stanowi relatywnie większe obciążenie. Skutki są wymierne: wolniejsza akumulacja kapitału ludzkiego (mniej kursów synchronicznych, projektów data/AI), mniejsze uczestnictwo w pracy zdalnej o wysokiej wartości dodanej, słabszy ekosystem przedsiębiorczości cyfrowej, niższa aktywność obywatelska online i utrwalanie różnic dochodowych. W dobie rosnących wymagań rynku pracy (sztuczna inteligencja, analiza danych) nierówności cyfrowe stają się strukturalną barierą rozwojową.

Proponujemy więc pakiet 3 priorytetowych, komplementarnych działań do wdrożenia przez Ministerstwo Cyfryzacji oraz Urzędu Kominikacji Elektronicznej. Celem jest znacząca redukcja luki w jakościowej łączności między woj. lubelskim a mazowieckim do 2030 roku. Jest to przykładowe rozwiązanie, które może być adaptowane do potrzeb województw wolniej rozwijających się na ternie całej Polski. Wpisuje się to w obecne starania polskich ministerstw, między innymi Ministerstwa Cyfryzacji, które stara się tworzyć inkluzywne przestrzenie online, czy też Ministerstwa Edukacji, w którego agendzie jest zmniejszanie nierówności między regionami w zakresie edukacji i szans rozwoju. Wierzymy, że proponowane rozwiązania mogą zostać wykorzystane przez Polskę, aby plasować się jako lider w innowacyjncyh rozwiązaniach i wyjść naprzód w Unii Europejskiej w zakresie inkkluzywnej tranformacji cyfrowej.

Kluczowe Definicje i Kontekst

Internet stał się podstawową warstwą infrastruktury społeczno‑gospodarczej: jest kanałem edukacji formalnej i nieformalnej (kursy synchroniczne, MOOC, micro‑credentials), pracy (rekrutacja, zdalne i hybrydowe modele zatrudnienia, platformy freelancingowe), dostępu do usług publicznych (e‑administracja, e‑zdrowie), uczestnictwa obywatelskiego (konsultacje online, deliberacje, petycje), a także podstawowym źródłem informacji o prawach i obowiązkach jednostki. Pandemia COVID‑19 ujawniła, że brak stabilnego, szybkiego i prywatnego dostępu do sieci de facto ogranicza możliwość korzystania z innych praw (edukacja, praca, zdrowie). W rezultacie cyfrowe włączenie nie jest już wyłącznie kwestią innowacyjności – staje się warunkiem równości szans. W tym rozumieniu efektywny dostęp do internetu wchodzi na pułap praw uzupełniających.

Tradycyjne wskaźniki, takie jak odsetek gospodarstw domowych z dostępem do internetu, maskują krytyczne różnice w jakości i użyteczności dostępu do tego prawa. Posiadanie połączenia internetowego nie równa się jego produktywnym użyciem. Użytkownik łączący się z siecią wyłącznie za pomocą smartfona z limitowanym pakietem danych może konsumować treści, ale napotyka fundamentalne bariery w uczestnictwie w zdalnych zajęciach wideo w jakości HD, pracy z chmurowymi środowiskami programistycznymi czy tworzeniu zaawansowanych treści cyfrowych.

Meaningful connectivity (łączność produktywna/jakościowa) to koncepcja opisująca dostęp, który realnie wspiera rozwój społeczno-ekonomiczny. Możemy go definiować poprzez dostęp do:

• Szybkiego łącza – pozwalającego na korzystanie z aplikacji wymagających wysokiej przepustowości, wideokonferencji czy pracy zdalnej;

• Odpowiedniego urządzenia – co najmniej jednego urządzenia z pełną klawiaturą (laptop lub komputer), umożliwiającego tworzenie treści, a nie tylko konsumpcję ;

• Wystarczającego pakietu danych – takiego, który nie ogranicza swobodnego korzystania z usług online ;

• Regularnej, częstej łączności – czyli codziennego dostępu do internetu bez dłuższych przerw

Ponadto, w obecnym kontekście tranformacji cyfrowej możemy rozszerzyć tą definicję o:

• Kompetencje cyfrowe – umiejętności korzystania z internetu i rozumienie zasad bezpieczeństwa;

• Bezpieczeństwo i ochrona prawna – gwarantowane przez przepisy oraz edukację w zakresie cyberbezpieczeństwa.

Globalny Kontekst i Polskie Wyzwania

W 2022 r. Unia Europejska przyjęła Europejską Deklarację Praw i Zasad Cyfrowych.– w części „Solidarność i włączenie” – zobowiązuje się, aby „każdy miał dostęp do przystępnej cenowo i szybkiej łączności cyfrowej” oraz możliwość rozwijania umiejętności cyfrowych potrzebnych do pełnego korzystania z technologii (European Commission, 2022).Postrzeganie łączności jako prawa umożliwiającego korzystanie z innych praw staje się więc podstawą polityk publicznych.

Debata o meaningful connectivity powstała głównie w kontekście krajów rozwijających się (np. Brazylia – wysoki odsetek użytkowników „mobile‑only” z planami prepaid), ale „kieszenie wykluczenia jakościowego” są obecne także w państwach o wysokiej penetracji internetu. Raport Komisji Europejskiej o Polsce wskazuje, że w 2021 r. jedynie 43% osób w wieku 16–74 lata posiadało co najmniej podstawowe umiejętności cyfrowe przy średniej UE wynoszącej 54% (European Commission, 2023). Problemem w Polsce nie jest więc sam dostęp, lecz nierównomierna jakość i wykorzystanie – szczególnie między regionami wysoko zurbanizowanymi a peryferyjnymi. Wysoka średnia krajowa maskuje te różnice, utrwalając nierówności rozwojowe.

Meaningful Connectivity jako Prawo Wspierające (Enabling Right)

W perspektywie normatywnej, zgodnej z duchem Europejskiej Deklaracji o Prawach i Zasadach Cyfrowych, meaningful connectivity należy traktować jako prawo wspierające (enabling right). Jest ono warunkiem koniecznym do pełnej realizacji innych fundamentalnych praw: do edukacji, pracy, informacji czy udziału w życiu publicznym. Uznanie tego statusu legitymizuje prowadzenie aktywnych, redystrybucyjnych polityk publicznych w celu niwelowania barier strukturalnych w regionach takich jak województwo lubelskie.

Diagnoza Luki Jakościowej: Województwo Lubelskie vs. Mazowieckie

Mimo wysokiego, zbliżonego poziomu dostępu do internetu w obu regionach, kluczowa różnica dotyczy jakości infrastruktury stacjonarnej. W 2022 r. stacjonarne łącza bardzo wysokiej przepustowości (VHCN) obejmowały ok. 71% gospodarstw w Polsce (UKE, 2025). Mazowieckie – zwłaszcza aglomeracja warszawska – jest nasycone światłowodem znacząco silniej niż Lubelskie (GUS, 2024a). Lubelskie, przy niższej gęstości zaludnienia i słabszej opłacalności inwestycji, częściej opiera się na starszych technologiach oraz internecie mobilnym.

Affordability: Koszt standardowego pakietu stacjonarnego (ok. 300 Mb/s) to ok. 65 zł/mies., a mobilnego ≥100 GB – 30–50 zł/mies. To samo nominalne obciążenie waży inaczej w budżetach domowych: mediana dochodu rozporządzalnego na osobę w Mazowieckiem wyniosła w 2023 r. 3 209 zł, podczas gdy w Lubelskiem była istotnie niższa (szacunek ok. 2 350 zł; dla porównania – najniższe w kraju Podkarpackie: 2 281 zł) (GUS, 2024b). Efekt: młodzi w regionach peryferyjnych częściej wybierają tańsze, gorsze jakościowo rozwiązania lub rezygnują ze światłowodu na rzecz limitowanego internetu mobilnego.

Urządzenia i model „smartphone‑only”: Niższe dochody i słabsza infrastruktura stacjonarna sprzyjają nadreprezentacji korzystania wyłącznie ze smartfona. CBOS w 2021 r. odnotował, że 96% dorosłych Polaków używa telefonu komórkowego, w tym 78% smartfona (CBOS, 2021), ale brak oficjalnych danych, ilu młodych korzysta z telefonu jako jedynego urządzenia dostępu do sieci. Niższy odsetek gospodarstw ze stałym łączem w Lubelskiem (GUS, 2024a) sugeruje większe uzależnienie od mobilu – często jedynie na smartfonie. Brak komputera ogranicza możliwość rozwijania kompetencji produktywnych (programowanie, analiza danych, tworzenie treści).

Kompetencje i e-usługi. W skali kraju rośnie odsetek osób z podstawowymi umiejętnościami cyfrowymi, ale zaawansowane kompetencje są silnie skorelowane z dostępem do jakościowej infrastruktury i kapitałem kulturowym, co premiuje ośrodki metropolitalne. Przekłada się to na korzystanie z e‑administracji: w 2023 r. usługi administracji publicznej przez internet wykorzystywało 67,2% mieszkańców woj. mazowieckiego i 55,7% woj. lubelskiego (GUS, 2024a). Państwo digitalizuje 100% usług, ale bez wyrównania jakości łączności i sprzętu pozostaje luka w efektywnym wykorzystaniu.

Skutki wykluczenia cyfrowego

Edukacja: słabsze, niestabilne łącze stacjonarne i brak „produktywnego” sprzętu (laptop/PC) ograniczają udział młodych w zajęciach synchronicznych, pracy w chmurowych laboratoriach czy korzystaniu z narzędzi AI, spowalniając budowę kapitału ludzkiego i utrudniając wyrównywanie wyników egzaminacyjnych. Pandemia COVID‑19 pokazała, że brak internetu i urządzeń był jedną z głównych barier nauczania zdalnego (Centrum Cyfrowe, 2021; UKE, 2021).

Rynek pracy: gorsza jakość łącza i brak odpowiednich urządzeń zmniejszają szanse na role zdalne/hybrydowe i pracę na platformach o wysokiej wartości dodanej (IT, analityka, projektowanie), zwiększając ryzyko odpływu ambitnych młodych do Warszawy; problem szczególnie dotyka kobiet wracających na rynek po urlopie macierzyńskim, dla których elastyczny tryb pracy jest kluczowy (OECD, 2023).

Przedsiębiorczość: niższa gęstość ekosystemu oraz bariery sprzętowo‑łączeniowe hamują inicjatywy data/AI (wysoka latencja, limity danych), utrwalając przewagę aglomeracji w przyciąganiu kapitału i talentu (GUS, 2024a).

Partycypacja obywatelska: słabsze kompetencje i gorsza jakość dostępu przekładają się na rzadsze korzystanie z zaawansowanych e‑usług administracji i narzędzi konsultacyjnych – młodzi z peryferii częściej są odbiorcami treści niż współtwórcami procesów publicznych, trudniej też śledzą zmiany prawa komunikowane głównie online (European Commission, 2023).

Mobilność społeczna: niższe dochody zwiększają względny koszt „pakietu produktywnej łączności” (światłowód + duży pakiet danych + komputer), uruchamiając sprzężenie zwrotne: gorsza jakość → mniej zaawansowanych aktywności edukacyjno‑zawodowych → wolniejszy wzrost kompetencji i przedsiębiorczości → utrzymanie luki dochodowej (GUS, 2024b).

Bez celowych interwencji część młodych może utknąć w trajektorii niskiej produktywności cyfrowej.

Inspiracje Międzynarodowe

Brazylijski raport Meaningful Connectivity: Measurement proposals and the portrait of the population in Brazil pokazuje, że po osiągnięciu wysokiej penetracji internetu (84% gospodarstw domowych i osób 10+ w 2023 r.) nadal utrzymują się głębokie nierówności jakościowe. Codziennie z sieci korzysta 95% użytkowników, ale znacząca część nie spełnia warunków produktywnego dostępu: 58% internautów łączy się wyłącznie przez telefon, a tylko 41% używa telefonu i komputera. Na wsi odsetek „mobile‑only” rośnie do 77% (w miastach 56%). Dostępność cenowa jest najsłabszym elementem: 60% posiadaczy telefonów korzysta z planów prepaid, przy 75% w najniższych klasach społecznych (DE) i 31% w klasie A. Ograniczone pakiety danych i „walled gardens” (zero‑rating) wzmacniają pasywne, rozrywkowe użycie zamiast edukacyjnego czy zawodowego. Brazylia buduje też ekosystem pomiaru jakości: narzędzia testów (prędkość, latencja, jitter) oraz rozwiniętą sieć punktów wymiany ruchu, które obniżają opóźnienia i stabilizują działanie usług chmurowych. Całości towarzyszy governance wielointeresariuszowe: regulator, operatorzy, środowiska techniczne i NGO współtworzą standardy i priorytety. Możemy wyciągnąć też lekcje na temat roli community networks jako uzupełnienia w miejscach, gdzie klasyczny model inwestycji jest nieopłacalny.

Rozwiązania krajów regionu Europy Środkowo-Wschodniej

1. Estonia – od lat inwestuje w e‑administrację, 99 % usług publicznych jest dostępnych online, a każdy obywatel posiada e‑tożsamość; rząd finansuje bezpłatne kursy dla seniorów i osób z obszarów wiejskich.

2. Czechy – w 2022 r. ich pokrycie VHCN było nieco niższe od polskiego, ale rząd uruchomił program dotacyjny dla gmin, aby zwiększać dostęp do internetu na terenach wiejskich. Czechy prowadzą również duże projekty edukacyjne w bibliotekach i ośrodkach kultury.

3. Finlandia – pierwszy kraj w UE, który wprowadził ustawową gwarancję dostępu do szerokopasmowego internetu jako usługi uniwersalnej; standard ten jest co kilka lat aktualizowany wraz z rosnącymi potrzebami użytkowników.

Obecnie programy i polityki publiczne w Polsce

Polska wykorzystuje już szereg programów, który sprzyja inluzywnej tranformacji cyfrowej. Obecne działania Ministerstwa Cyfryzacji, Ministerstwa Finansów czy Ministerstwa Funduszy i Polityki Regionalnej może stanowić punkt wyjścia do rekomandowanych filarów przedstawionych w ramach “Łączność z sensem”.

1. Ulga na internet (MF). Podatnik może odliczyć do 760 zł rocznie (maksymalnie przez dwa kolejne lata). Rozwiązanie ma jednak ograniczony zasięg informacyjny. (Ministerstwo Finansów, b.d.).

2. Program Operacyjny Polska Cyfrowa (MFiPR). Dotacje dla operatorów na budowę sieci w obszarach nieopłacalnych komercyjnie; szacuje się, że do końca 2023 r. szybki internet uzyska ok. 2 mln gospodarstw, głównie wiejskich. (MFiPR, 2023)

3. Laptop dla Ucznia / Laptop dla Nauczyciela. Od 2023 r. wszyscy uczniowie klas IV otrzymują bezpłatny laptop; nauczyciele – bon 2 500 zł na zakup sprzętu (finansowanie z KPO). Program obejmie ponad 553 tys. nauczycieli, ale skupia się na konkretnej grupie wiekowej i zawodowej; rekomendowane jest poszerzenie go na inne grupy młodych. (Gov.pl, 2023)

Rekomdacje dla Polski i interesariusze

Interesariusze i ich motywacje

Rząd centralny (Ministerstwo Cyfryzacji, MEN, MRiT, MFiPR, MKiŚ – aspekt zrównoważonego rozwoju): Ministerstwa mają możliwość przesunięcia Polski z pozycji „goniącego” w DESI / Digital Decade do roli lidera w jakościowym włączeniu młodych (benchmark dla Europy Środkowo‑Wschodniej) oraz przyspieszenie konwergencji regionalnej bez nadmiernego wzrostu fiskalnego kosztu (instrumenty celowane, nie uniwersalne).

UKE: wzmocnienie roli regulacyjnej poprzez przejście z raportowania penetracji do regulacji opartej na wskaźnikach jakości doświadczenia (QoE) i affordability.

Samorządy powiatów i gmin o niższym wskaźniku meanigful connectivity: narzędzie zatrzymania odpływu młodych (talent retention), podniesienia atrakcyjności inwestycyjnej i lepszego wykorzystania funduszy strukturalnych.

Samorząd woj. mazowieckiego / Warszawa: rola „kotwicy referencyjnej” (udostępnianie dobrych praktyk, mentoring instytucjonalny) – zmniejszenie luki ogranicza presję migracyjną na infrastrukturę metropolitalną.

Operatorzy telekomunikacyjni (MNO, ISP, lokalni operatorzy światłowodowi): przewidywalny popyt (vouchery, dopłaty), współfinansowanie otwartej infrastruktury pasywnej (obniżenie kosztu CAPEX per użytkownik), wizerunek odpowiedzialności społecznej.

Dostawcy treści: poprawa jakości dostępu w regionach peryferyjnych zwiększa bazę użytkowników usług chmurowych i narzędzi edukacyjnych – uzasadnia partycypację w finansowaniu laboratoriów i edge cache.

NGO młodzieżowe i organizacje społeczne: implementacja modułów, mentoring, kampanie społeczne służące budowaniu odpowiedniej narracji o meaningful connectivity .

Środowisko akademickie / instytuty analityczne (np. uczelnie techniczne, instytuty ekonomiczne): projektowanie metodologii wskaźników (productive use index), ewaluacja wpływu na kapitał ludzki i zatrudnienie. Zgłebianie wiedzy w zakresie meangful connectivity i badania na temat innych luk jakościowych

Sektor prywatny (pracodawcy IT / BPO / startupy): beneficjent zwiększonej podaży młodych z kompetencjami produktywnymi – zachęta do współtworzenia standardu micro‑credentials.

Instytucje UE / partnerzy międzynarodowi: potencjał replikacji modelu w innych regionach konwergencji – wzmocnienie narracji Polski jako promotora „meaningful connectivity as an enabling right”.

Trój filarowy pakiet rozwiązań praktyczne rekomendacje dla interesariuszy

Filar 1. Narracja i cel publiczny

Uznanie „meaningful connectivity” za cel polityki państwa i prawo wspierające (warunek edukacji, pracy, udziału obywatelskiego). Wpisanie wskaźników jakościowych (np. odsetek młodych spełniających 4 kryteria: urządzenie, prędkość/latencja, brak twardych limitów danych, kompetencje) do Strategii Cyfryzacji oraz planów wykonawczych MC. Kampania informacyjna pokazująca, że sam „dostęp” nie równa się możliwościom. Krótka nota interpretacyjna dla innych resortów (MEN, MRiT) – jak włączyć MC w ich polityki.

Proponowane KPI (Key point indicators):

1. Strategia MC z wpisanym wskaźnikiem meaningful connectivity – przyjęta do 31.12.2026.

2. Rozpoznawalność pojęcia wśród młodych (16–30 lat) - konretny cel w formie % co do wzrostu wśród opinii publicznej

3. Liczba resortów z notą wdrożeniową MC (MEN, MRiT, MFiPR) – 3 dokumenty międzyresortowe do kończa 2026.

Filar 2: Produktywny dostęp

Choć 93,3% gospodarstw domowych w Polsce ma dostęp do internetu, tylko 80,2% posiada komputer, a stacjonarne łącze szerokopasmowe ma ok. 72% – co oznacza, że znacząca część młodych korzysta wyłącznie ze smartfona i ofert z limitami danych. Naszym celem jest zmniejszenie tej luki jakościowej poprzez dopłaty do łączności i wsparcie sprzętowe. Zalecamy również przeprowadzenie badań opinii publicznej

Program redukcji „smartphone-only”: Vouchery na pierwszy komputer (również sprzęt odnowiony/refurbished) dla osób ≤30 lat z niskimi dochodami. Warunkiem byłaby aktywność edukacyjna lub zawodowa (np. kurs, staż, poszukiwanie pracy). Byłopy to poszerzenie już działajacego programu “Laptop dla Ucznia”oraz “Laptop dla Nauczyciela”.

Pzykładowym KPI może być “tysiąc voucherów wydanych w pilotażu”.

Filar 3: Monitoring

Wprowadzenie filaru pierwszego i drugiego wymaga zapewnienia efektywnego mechanizmu monitorującego zmiany, aby wiadome było jaki powinien być dalszy kierunek działań na rzecz produktywnej inkluzji cyfrowej. Regionalny Dashboard Meaningful Connectivity – publiczna platforma UKE (wspólnie z MC) pokazująca w podziale na powiaty m.in. latencję, jitter, realną prędkość pobierania/wysyłania, pokrycie VHCN oraz odsetek młodych spełniających 4 kryteria MC. Otwarte API dla samorządów i badaczy, aktualizacje co 6 miesięcy.

KPI: Uruchomienie dashborad do 1 czerwca 2026; Aktualizacja danych co 6 miesęczny, coroczny raport zatutytułowy “Meanigful connectivity” opracowywany przez departament strategii Ministerstwa Cyffryzacji.

Zakończenie

Łączność z sensem to nie hasło a warunek, by młodzi w każdym regionie mieli równy dostęp do edukacji, pracy i życia publicznego. Wskazane trzy filary – (1) narracja i wpisanie celu jakościowej łączności do strategii państwa, (2) produktywny dostęp dla młodych poprzez dopłaty i wsparcie sprzętowe oraz (3) monitoring jakości oparty na danych – tworzą zamknięty, realistyczny pakiet działań. Ministerstwo Cyfryzacji i UKE, działając wspólnie, mogą przejąć rolę lidera: nadać kierunek, zbudować system pomiaru i uruchomić instrumenty, które realnie zredukują luki między regionami. Jeśli te kroki zostaną wdrożone, Polska ma szansę wyjść przed europejską czołówkę, pokazując, że transformacja cyfrowa może być inkluzywna, młodzieżowa i oparta na jakości, a nie tylko na kablach w ścianie.

Bibliografia

Alliance for Affordable Internet. (2023). Meaningful connectivity: A new standard to drive internet use. https://a4ai.org/meaningful-connectivity

Główny Urząd Statystyczny. (2024a). Społeczeństwo informacyjne w Polsce w 2023 roku. https://stat.gov.pl/obszary-tematyczne/nauka-i-technika-spoleczenstwo-informacyjne/spoleczenstwo-informacyjne/spoleczenstwo-informacyjne-w-polsce-w-2023-roku,2,13.html

Urząd Komunikacji Elektronicznej. (2025). Raport o stanie rynku telekomunikacyjnego w 2024 roku. https://uke.gov.pl/download/gfx/uke/pl/defaultaktualnosci/36/590/7/raport_o_stanie_rynku_2024.pdf

Raport: „Sytuacja gospodarstw domowych w 2023 r. w świetle wyników badania budżetów gospodarstw domowych” (wyd. 2024)

European Commission. (2022). European Declaration on Digital Rights and Principles for the Digital Decade. Council of the European Union/European Commission. https://digital-strategy.ec.europa.eu/en/policies/digital-principles

CGI.br & NIC.br. (2024). Meaningful connectivity: Measurement proposals and the portrait of the population in Brazil. https://cetic.br/media/docs/publicacoes/7/20240606120030/sectoral_studies-meaningful_connectivity.pd

European Commission. (2023). 2023 Country Report – Poland (Institutional Paper 245). https://economy-finance.ec.europa.eu/system/files/2023-06/ip245_en.pdf

CBOS. (2021). Korzystanie z telefonów komórkowych. Warszawa: Centrum Badania Opinii Publicznej.

OECD. (2023). Remote work and gender gaps: Lessons from COVID-19. Paris: OECD Publishing.

Urząd Komunikacji Elektronicznej. (2021). Zdalna edukacja w Polsce – wnioski i rekomendacje. Warszawa: UKE.

GLOBSEC. (2023). Digital youth engagement in Slovakia and Poland. GLOBSEC Policy Institute. https://www.globsec.org

International Telecommunication Union. (2023). Facts and figures 2023: Measuring digital development. ITU. https://itu.int

Ministry of Digital Affairs [Poland]. (2023). Krajowy Plan Odbudowy – komponent dotyczący sieci szerokopasmowych. Ministerstwo Cyfryzacji.

European Commission. (2022). 2030 Digital compass: The European way for the digital decade. Publications Office of the EU.

European Commission. (2023). Digital Economy and Society Index (DESI) 2023 – Poland. Publications Office of the EU.

Council of the European Union & German Federal Ministry of the Interior. (2020). Berlin declaration on digital society and value-based digital government. https://digital-declaration.eu

“Większość ludzi na całym świecie - a w szczególności mieszkańcy państw demokratycznych - ma poczucie, że nie mają głosu w polityce, a rządy nie działają w ich interesie”

Democracy Perception Index 2018

W związku z rosnącym znaczeniem i nasileniem zmian klimatycznych, których skutki najbardziej odczuwalne będą dla młodych przyszłych pokoleń (Thompson, 2022), rośnie również konieczność zapewnienia odpowiedniej reprezentacji interesów młodego pokolenia w procesach decyzyjnych. Konieczne jest przeprowadzenie analizy obecnego modelu funkcjonowania Młodzieżowej Rady Klimatycznej (MRK), budzącego wątpliwości dotyczące jej efektywności oraz zaangażowania społecznego.

Młodzieżowa Rada Klimatyczna została powołana w 2020 roku przez Ministra Klimatu i Środowiska w reakcji na rosnące zaangażowanie młodych ludzi w sprawy klimatyczne, w szczególności przez presję młodzieżowych strajków klimatycznych inspirowanych ruchem Fridays for Future. Jej powstanie miało na celu stworzenie formalnej przestrzeni do dialogu pomiędzy młodzieżą a administracją rządową w zakresie polityki klimatycznej i energetycznej (Ministerstwo Klimatu i Środowiska, 2025). Zgodnie z oficjalnym zakresem działania, do zadań Rady należy: wyrażanie opinii na temat polityk, strategii i propozycji legislacyjnych związanych z klimatem i energią; promowanie postaw proekologicznych wśród młodzieży; oraz podnoszenie poziomu wiedzy klimatycznej w społeczeństwie. Praca w Radzie przedstawiana jest jako forma dialogu między decydentami a przedstawicielami młodych pokoleń (17-27) z całej Polski. Rada została ustanowiona jako organ doradczy Ministra Klimatu i Środowiska.

Identyfikacja problemu

Jednym z kluczowych problemów uzasadniających konieczność interwencji jest nieskuteczna realizacja podstawowych zadań statutowych Młodzieżowej Rady Klimatycznej. Zgodnie z obowiązującym zakresem kompetencji, do działań Rady należą: (1) wyrażanie opinii na temat polityki klimatyczno-energetycznej, w tym projektów legislacyjnych, (2) promowanie postaw proekologicznych i proklimatycznych wśród młodzieży, oraz (3) podnoszenie poziomu wiedzy w zakresie spraw objętych działami administracji rządowej „klimat” i „energia”.

Po pierwsze, aktywność opiniodawcza Rady jest słabo udokumentowana i nieprzejrzysta. Brakuje publicznie dostępnych stanowisk, komentarzy czy rekomendacji Rady w odniesieniu do polityk rządowych. Na stronie internetowej ministerstwa brak jest aktualnych informacji o przebiegu prac, podejmowanych inicjatywach czy wpływie opinii Rady na konkretne decyzje polityczne. W praktyce oznacza to sprowadzenie roli MRK do symbolicznej funkcji konsultacyjnej bez realnego przełożenia na decyzje instytucjonalne.

Po drugie, działania promujące postawy proekologiczne i proklimatyczne nie są obecne w przestrzeni publicznej w sposób widoczny i systemowy. Nie istnieje narzędzie umożliwiające monitorowanie skali, zasięgu ani efektywności takich inicjatyw. Brakuje również relacji z wydarzeń, kampanii czy inicjatyw skierowanych do szerszej grupy młodzieży poza samą Radą.

Po trzecie, funkcja edukacyjna Rady pozostaje marginalna. W warunkach niskiego poziomu dostępnej, rzetelnej edukacji klimatycznej (UN Global Compact Network Poland, 2022), rola MRK w upowszechnianiu wiedzy mogłaby być kluczowa – jednak nie realizuje się ona w sposób widoczny ani skuteczny.

Ponadto, nieznany jest również sposób w który dobierani są członkowie tej funkcji – nie są upublicznione formalne kryteria oceny różnorodności reprezentacji (regionalnej, społecznej, środowiskowej), ani profile osób wybranych, co rodzi pytania o inkluzywność tego procesu oraz potencjał do pomijania tematów istotnych dla mniej uprzywilejowanych grup.

Nieskuteczny model działania Rady wpisuje się jednocześnie w szerszy trend jakim jest ograniczone zaufania młodzieży do instytucji państwowych oraz poczucie marginalizacji. Dane z raportu UNGC (2022) wskazują, że 78% młodych Polek i Polaków uważa, że życie na Ziemi jest zagrożone, a 54% uważa, że Polska robi niewystarczająco dla klimatu. Jednocześnie młodzież deklaruje poczucie braku wpływu na decyzje polityczne oraz brak narzędzi do wpływania na kierunek polityki publicznej. Powoduje to ryzyko erozji zaufania instytucjonalnego wśród młodzieży, co może zwiększyć presję społeczną i konflikty międzypokoleniowe. Konieczne jest przeformułowanie modelu działania Rady oraz stworzenie systemowych narzędzi wspierających jej rzeczywisty wpływ, skuteczność edukacyjną i reprezentatywność.

Cele regulacji (interwencji)

Celami regulacji są przede wszystkim:

• wzmocnienie efektywności i reprezentatywności MRK;

• zwiększenie partycypacji obywatelskiej młodzieży;

• wsparcie systemu edukacji klimatycznej.

Głównym celem proponowanej interwencji jest zwiększenie skuteczności funkcjonowania Młodzieżowej Rady Klimatycznej jako ciała doradczo-opiniodawczego. Oznacza to konieczność zapewnienia faktycznej partycypacji szerszej grupy młodzieży w procesach decyzyjnych oraz wzmocnienia transparentności działań Rady. Istotnym celem regulacyjnym jest również stworzenie systemowych narzędzi komunikacji i monitorowania działalności MRK oraz Ministerstwa, dzięki którym opinia publiczna uzyska stały dostęp do informacji o przebiegu prac, wydarzeniach oraz o faktycznym wpływie działań Rady na decyzje podejmowane przez administrację.

Równie ważnym celem pozostaje poprawa jakości edukacji klimatycznej poprzez nowoczesne, atrakcyjne narzędzia komunikacyjne i informacyjne, które wypełnią lukę obecnie występującą w systemie oświaty. Planowana interwencja ma także charakter inkluzywny – dąży do zwiększenia różnorodności i reprezentatywności w obrębie Rady oraz umożliwienia udziału osobom dotychczas wykluczonym z procesów decyzyjnych (np. z uwagi na ograniczone zasoby czasowe, miejsce zamieszkania czy status społeczno-ekonomiczny).

Propozycja rozwiązania problemu

Utworzenie platformy cyfrowej przy Młodzieżowej Radzie Klimatycznej

Proponowany projekt obejmuje stworzenie ogólnopolskiej, cyfrowej platformy partycypacyjnej z funkcjami edukacyjnymi, konsultacyjnymi i informacyjnymi, uzupełnianej przez okresowe spotkania stacjonarne. Platforma pozwalałaby na rejestrację użytkowników, udział w konsultacjach, publikowanie komentarzy do projektów polityk publicznych oraz kontakt z członkami Rady. Model ten może zostać uzupełniony przez system raportowania aktywności oraz cykliczne ewaluacje. UNESCO (2024) wskazuje, że platformy cyfrowe są kluczowe dla zaangażowania młodzieży w działania na rzecz klimatu przez swoją dostępność, odrębność od barier geograficznych, oraz łatwość ich użytkowania. Przełamują one bariery geograficzne i ułatwiają współpracę, ułatwiając radom młodzieżowym organizowanie, komunikowanie się i wpływanie na politykę.

Proponowana platforma będzie stanowić narzędzie wspierające bieżące funkcjonowanie Młodzieżowej Rady Klimatycznej, a zarazem otwartą przestrzeń cyfrową dla młodzieży niezrzeszonej, zainteresowanej partycypacją w kształtowaniu polityki klimatycznej. Projekt zakłada, że platforma stanie się obowiązkowym elementem pracy Rady, służąc zarówno jako repozytorium informacji o jej działalności oraz jako interfejs umożliwiający komunikację z młodzieżą spoza grona członkowskiego. Celem takiego rozwiązania jest rozszerzenie działania Rady o głosy młodych osób, które z różnych względów nie zostały członkami MRK lub nie są w stanie zaangażować się w pełnym wymiarze czasowym, lecz nadal pragną aktywnie uczestniczyć w konsultacjach społecznych i mieć wpływ na działania ministerstwa.

W praktyce platforma umożliwiać będzie publikację informacji o planowanych posiedzeniach MRK, agendach tematycznych oraz zakresach konsultacji. Użytkownicy zarejestrowani w systemie będą mogli uczestniczyć w cyklicznych sondażach i ankietach poprzedzających posiedzenia, zadawać pytania skierowane do członków Rady oraz dyskutować na tematy związane z transformacją klimatyczną. Elementem integralnym platformy będą także fora tematyczne, kalendarium wydarzeń (zarówno organizowanych przez MRK, jak i przez Ministerstwo Klimatu i Środowiska), a także interaktywna mapa inicjatyw lokalnych, która umożliwi użytkownikom odnalezienie działań w najbliższej okolicy i wzajemną inspirację.

Dostęp do platformy wymagać będzie rejestracji użytkownika poprzez podanie imienia, nazwiska, adresu mailowego oraz daty urodzenia – dane te przetwarzane będą zgodnie z obowiązującymi przepisami o ochronie danych osobowych (RODO). W trosce o bezpieczeństwo i jakość dyskursu publicznego, wdrożony zostanie system weryfikacji członków MRK, którzy zostaną odpowiednio oznaczeni w przestrzeni platformy jako oficjalni użytkownicy. Otrzymają oni również możliwość publikowania wpisów i odpowiedzi, a ich rola jako reprezentantów zostanie wyraźnie zaakcentowana. Widoczność publiczna kont zostanie ograniczona do imienia użytkownika, co pozwoli zachować prywatność przy jednoczesnym zapewnieniu przejrzystości debaty. Rekomendowane jest, aby weryfikacja informacji i wsparcie redakcyjne były realizowane przez niezależne instytucje społeczne lub akademickie, co zapewnia obiektywizm oraz odporność na potencjalne sprzeczne interesy polityczne.

Organem prowadzącym platformę będzie Ministerstwo Klimatu i Środowiska, które odpowiadać będzie za jej rozwój, finansowanie, nadzór techniczny i merytoryczny oraz za integrację platformy z istniejącymi kanałami informacyjnymi resortu. Platforma zostanie uruchomiona zarówno jako aplikacja mobilna (Android oraz iOS), oraz w wersji internetowej - atrakcyjnej wizualnie i zaprojektowanej zgodnie z zasadami inkluzywnego designu, odpowiadającej potrzebom młodych użytkowników. Zostanie ona także uzupełniona o oficjalne kanały komunikacyjne w mediach społecznościowych takich jak Instagram, TikTok, YouTube oraz Bluesky, które będą pełniły funkcję wspierającą, służąc promocji działań aplikacji i Rady, gromadzeniu opinii oraz komunikacji z młodzieżą poza głównym środowiskiem aplikacji.

Harmonogram wdrożenia platformy zakłada sześciomiesięczny okres przygotowawczy, obejmujący projektowanie systemu, stworzenie architektury informatycznej oraz opracowanie wersji beta. Po tym etapie nastąpi faza testów i uruchomienie platformy w formule otwartej, połączone z ogólnopolską kampanią informacyjną skierowaną do uczniów szkół średnich, studentów i organizacji młodzieżowych. W kolejnych sześciu miesiącach funkcjonowania platformy prowadzona będzie regularna, comiesięczna ewaluacja - zarówno jakościowa, oraz ilościowa - służąca nieustannemu doskonaleniu funkcjonalności i eliminacji barier użytkowania. Równolegle, wprowadzony zostanie miesięczny system raportowania aktywności, który umożliwi analizę zaangażowania użytkowników, najczęściej poruszanych tematów oraz skuteczności poszczególnych narzędzi partycypacyjnych. Po upływie 12 miesięcy przewidziano kompleksowy przegląd działania platformy i ewentualne dostosowanie regulaminu oraz zasad funkcjonowania.

Komponenty funkcjonalne platformy a realizacja celów regulacji

Moduł informacyjny stanowiłby integralny element platformy, ukierunkowany na podnoszenie poziomu wiedzy klimatycznej wśród młodzieży. Jego celem byłaby nie tylko edukacja w zakresie mechanizmów zmian klimatycznych, polityki środowiskowej czy działań adaptacyjnych, ale również kształtowanie postaw proekologicznych poprzez interaktywne formy przekazu takie jak quizy, krótkie filmy (w stylu “reels”), grafiki, mikro-kursy czy podcasty. Platforma miałaby szansę wypełnić luki, pozostawianą przez publiczny system edukacji, który, jak pokazują raporty, w niewystarczającym dla młodzieży stopniu obejmuje tematykę klimatyczną.

Kolejnym komponentem projektowanej platformy partycypacyjnej byłby również moduł dyskusyjny, umożliwiający użytkownikom prowadzenie otwartych dyskusji na tematy związane z polityką klimatyczną oraz innymi zagadnieniami mieszczącymi się w zakresie kompetencji Ministra Klimatu i Środowiska. Celem modułu byłoby nie tylko gromadzenie opinii, ale przede wszystkim stworzenie warunków do deliberacji – tj. racjonalnej, moderowanej wymiany poglądów z udziałem różnych grup społecznych, w tym członków Młodzieżowej Rady Klimatycznej. Zgodnie z doświadczeniami międzynarodowymi (np. platforma Decide Madrid), przestrzenie dyskusyjne objęte odpowiednią moderacją przyczyniają się do podniesienia jakości konsultacji i zwiększenia poczucia wpływu obywateli na sprawy publiczne (Royo et al., 2020).

Interwencja ma również na celu zwiększenie różnorodności w obrębie MRK, tak by odzwierciedlała ona, zgodnie z założeniami, pełny przekrój młodej społeczności w Polsce, włącznie z osobami z mniejszych miejscowości, szkół technicznych czy grup dotkniętych ubóstwem energetycznym. Interwencja ma zatem również charakter wyrównujący szanse.

Ponadto, dla zwiększenia przejrzystości działania MRK, platforma będzie zawierała ogólnodostępną listę jej członków, wraz z informacją o wieku, regionie pochodzenia oraz krótkim biogramem opisującym ich zaangażowanie i motywację do udziału w Radzie. Dzięki temu użytkownicy platformy będą mogli lepiej zrozumieć, kto ich reprezentuje. Publikacja takich informacji pozwoli publice monitorować różnorodność składu MRK, stanowiąc impuls do bardziej transparentnego naboru do rady w przyszłości.

Działania te mają na celu nie tylko poprawę poziomu partycypacji młodzieży, lecz również wzmocnienie funkcji edukacyjnej oraz informacyjnej Rady. Kluczowe jest, aby MRK nie pełniła wyłącznie roli symbolicznej, lecz stanowiła realną platformę komunikacyjną pomiędzy społeczeństwem obywatelskim a administracją rządową.

Alternatywne działanie

Alternatywą pozostaje likwidacja obecnej formuły MRK i powołanie nowej struktury konsultacyjnej w oparciu o sieć szkół, organizacji pozarządowych oraz samorządów młodzieżowych. Wariant ten oceniono jako mniej efektywny ze względu na ryzyko braku spójności działań oraz ograniczoną skalowalność i reprezentatywność przy dużym rozproszeniu struktur lokalnych.

Analiza skutków regulacji

Wymiar ekonomiczny

Z ekonomicznego punktu widzenia, wprowadzenie platformy cyfrowej wiązać się będzie z kosztami jej budowy, utrzymania oraz promocji. Jednakże koszty te mogą zostać zrekompensowane przez poprawę jakości polityk publicznych wynikającą z lepszego dopasowania do potrzeb społecznych, oraz korzyści społecznych.

Fig. 1: Koszty jednorazowe (utworzenie platformy)

Fig 2.: Koszty stałe roczne (utrzymanie)

Wymiar społeczny

W wymiarze społecznym, proponowane rozwiązania pozwolą na zwiększenie zaangażowania młodzieży w decyzje klimatyczne, włączenie grup nieuprzywilejowanych (np. niemających zasobów czasowych, by włączyć się w pełnym zakresie w działania Rady) oraz wzmocnienie kompetencji obywatelskich. Platforma stworzy również przestrzeń do dyskusji oraz budowy społeczności, którą łączy zainteresowanie transformacją klimatyczną.

Wymiar środowiskowy

W kontekście środowiskowym funkcjonowanie platformy cyfrowej generuje ślad węglowy wynikający głównie z zużycia energii przez infrastrukturę serwerową, przesył danych oraz urządzenia końcowe użytkowników. Szacuje się, iż dla platformy odwiedzanej przez ok. 10 000 użytkowników miesięcznie, roczne emisje mogą wynosić łącznie ok. 3 ton CO₂. Na tę wartość składają się: zużycie energii przez serwery (~600 kg CO₂), transmisja danych (~10 kg CO₂) oraz użytkowanie urządzeń końcowych (~2 400 kg CO₂). Dla porównania, jest to poziom emisji niższy niż jednej podróży lotniczej na trasie Europa - Ameryka Północna.

Biorąc pod uwagę stosunkowo niski poziom emisji oraz potencjalne korzyści środowiskowe wynikające z poprawy jakości polityk klimatycznych i zwiększenia świadomości społecznej, wpływ ten należy uznać za niewielki i akceptowalny. Dodatkowo przewiduje się możliwość dalszego ograniczenia emisji poprzez zastosowanie hostingów zeroemisyjnych, optymalizację kodu źródłowego platformy oraz edukację użytkowników w zakresie korzystania z energooszczędnych technologii.

Wymiar administracyjny

Ze względu na fakt, że MRK stanowi jedynie ciało doradcze przy Ministrze Klimatu i Środowiska, a proponowana platforma mieści się w granicach kompetencji resortu, realizacja projektu nie wymaga tworzenia odrębnego organu ani zmian systemowych. Całość działań może być realizowana w ramach struktur już istniejących, z możliwością powierzenia części zadań operatorom zewnętrznym (np. obsługa techniczna, moderacja, hosting), co pozwoli ograniczyć obciążenia administracyjne. Dodatkowo, przewiduje się możliwość wykorzystania istniejącej infrastruktury państwowej, w tym elementów platformy gov.pl oraz narzędzi ePUAP – szczególnie w zakresie autoryzacji tożsamości i bezpieczeństwa danych.

Wdrożenie i funkcjonowanie platformy partycypacyjnej wiąże się z określonymi obciążeniami administracyjnymi, głównie w zakresie moderacji treści, obsługi technicznej oraz analizy zgłaszanych opinii i wniosków. W szczególności dotyczy to: zarządzania kontami użytkowników, monitorowania przestrzegania zasad komunikacji (moderacja dyskusji), opracowywania zbiorczych raportów konsultacyjnych oraz zapewnienia zgodności danych z przepisami o ochronie danych osobowych RODO.

W celu ograniczenia wpływu tych obowiązków na bieżącą pracę administracji centralnej, możliwe jest zastosowanie rozwiązań automatyzujących część procesów (np. filtrowanie treści, szablony odpowiedzi, raportowanie danych ilościowych), jak również powierzenie części zadań operatorom zewnętrznym. Rozważana jest także możliwość wykorzystania systemów już istniejących w administracji publicznej (np. ePUAP, gov.pl), co mogłoby ograniczyć konieczność budowy infrastruktury od podstaw oraz umożliwić bezpieczeństwo platformy związane z identyfikacją tożsamości.

Wymiar prawny

Rozwiązanie jest zgodne z obowiązującym porządkiem prawnym i może być wdrożone na podstawie obecnych kompetencji ministra.

Planowane rozwiązanie pozostaje w zgodzie z obowiązującym porządkiem prawnym, w szczególności z ustawą z dnia 4 września 1997 r. o działach administracji rządowej (Dz.U. 2024 poz. xx, z późn. zm.) – w zakresie działu „klimat” oraz „informatyzacja”. Kompetencje do tworzenia i prowadzenia organów doradczych, a także inicjatyw edukacyjnych i informacyjnych, mieszczą się w zakresie uprawnień Ministra Klimatu i Środowiska, określonych w aktach wykonawczych i statutowych. Realizacja projektu nie wymaga zmian ustawowych, ani powoływania nowego organu na poziomie centralnym. Może być wdrożona w ramach działań fakultatywnych ministra i jego jednostek organizacyjnych (np. instytutów badawczych, funduszy celowych), ewentualnie w partnerstwie z innymi instytucjami publicznymi i społecznymi.

Wdrożenie platformy powinno zostać uwzględnione jako komponent w regulaminie funkcjonowania MRK, jak również jako element szerszych dokumentów strategicznych w obszarze polityki młodzieżowej i edukacji klimatycznej. Rozważenie współpracy z Komisją Europejską oraz wykorzystanie funduszy europejskich, w szczególności z programów Erasmus+, LIFE oraz CERV, może dodatkowo wzmocnić finansową stabilność projektu oraz zapewnić jego międzynarodowy wymiar i skalowalność.

Konsultacje społeczne i wybór rekomendowanego wariantu

Dla zapewnienia skuteczności interwencji, niezbędne jest przeprowadzenie konsultacji z kluczowymi interesariuszami, w tym z członkami MRK, przedstawicielami organizacji młodzieżowych, ministerstwami klimatu i cyfryzacji, ekspertami edukacyjnymi i przedstawicielami szkół. Kontakt z instytucjami Unii Europejskiej mógłby ułatwić wdrażanie oraz finansowanie projektu.

Wnioski

Przeprowadzona analiza wskazuje jednoznacznie na potrzebę reformy obecnego modelu funkcjonowania Młodzieżowej Rady Klimatycznej. Niedostateczna przejrzystość działań, ograniczona inkluzywność oraz niewykorzystany potencjał edukacyjny i partycypacyjny prowadzą do spadku zaufania młodych ludzi wobec instytucji państwowych i poczucia braku wpływu na decyzje dotyczące ich przyszłości.

Wdrożenie ogólnopolskiej platformy cyfrowej jako narzędzia wspierającego pracę MRK i otwierającego ją na szersze kręgi młodzieży stanowi odpowiedź na te wyzwania. Rozwiązanie to nie tylko wzmacnia funkcje doradcze Rady, ale też zapewnia mechanizmy deliberacji, edukacji i inkluzywnej reprezentacji, co przyczynia się do demokratyzacji procesów decyzyjnych w zakresie polityki klimatycznej.

W kontekście kryzysu klimatycznego oraz rosnącej polaryzacji społecznej, inwestycja w zaufanie społeczne młodego pokolenia poprzez nowoczesne, cyfrowe narzędzia partycypacji staje się nie tylko uzasadniona, ale konieczna. Zapewnienie młodzieży realnej przestrzeni wpływu to nie tylko odpowiedź na ich oczekiwania – to fundament stabilnej i przyszłościowej polityki klimatycznej państwa.

Nie chodzi tylko o głos młodych. Chodzi o ich prawo do współdecydowania o świecie, który odziedziczą.

Bibliografia

A. Thompson (2022). „Generational Climate Change”, Scientific American, 326(2), s. 76. doi:10.1038/scientificamerican0222-76.

Ministerstwo Klimatu i Środowiska (2025). Młodzieżowa Rada Klimatyczna. Gov.pl. Dostępne na: https://www.gov.pl/web/klimat/MRK

Royo, S., Pina, V., & Garcia-Rayado, J. (2020). Decide Madrid: A Critical Analysis of an Award-Winning e-Participation Initiative. Sustainability, 12(4), 1674. https://doi.org/10.3390/su12041674

UN Global Compact Network Poland (2022) Edukacja Klimatyczna w Polsce 2022 – rekomendacje Okrągłego Stołu. UN Global Compact Network Poland. Available at: https://ungc.org.pl/wp-content/uploads/2022/06/Edukacja-klimatyczna-w-Polsce.pdf

UNESCO (2024). Clicks for Progress: Youth Digital Pathways to Sustainable Development. Dostępne na: https://www.unesco.org/en/articles/clicks-progress-youth-digital-pathways-sustainable-development-0

Kobiety pozostają niedostatecznie reprezentowane na najwyższych szczeblach polskiej dyplomacji, pomimo że odgrywają istotną rolę w służbie zagranicznej. W historii III RP pierwszą kobietą-ambasadorką była Barbara Tuge-Erecińska, która w 1991 roku została mianowana ambasadorem RP w Szwecji. Później pełniła także funkcję ambasadora w Danii, Wielkiej Brytanii i na Cyprze. Według danych MSZ z 2024 r., spośród 99 kierowników polskich ambasad zaledwie 22 to kobiety (ok. 22%). Konsulatami generalnymi kieruje natomiast 15 kobiet i 22 mężczyzn. W ostatnich latach zauważalny jest wzrost liczby kobiet na stanowiskach ambasadorskich. Na przykład, w październiku 2024 roku Agnieszka Bartol-Saurel została pierwszą kobietą, która objęła stanowisko ambasadora RP przy Unii Europejskiej. Jednakże nie jest to trend charakterystyczny tylko dla polskiej dyplomacji. W 2023 r. zaledwie 20,54% światowych stanowisk ambasadorskich stanowiły kobiety. Choć liczba kobiet na wyższych stanowiskach w służbie zagranicznej rośnie, nadal jest istotnie niższa od liczby mężczyzn. Poniższa grafika przedstawia sukcesywny, choć powolny, wzrost kobiet-dyplomatek na arenie międzynarodowej.

Źródło: Birgitta Niklasson and Ann E. Towns. 2023. The GenDip Dataset on Gender and Diplomatic Representation. University of Gothenburg: the GenDip Program

Niedoreprezentowanie kobiet wynika z szeregu przyczyn. Po pierwsze, barier kulturowych i stereotypów - sama prof. Dorota Hübner, pierwsza polska komisarz w Unii Europejskiej, twierdzi, że „dyplomacja (…) z historycznego punktu widzenia była od wieków zawodem męskim” (Portal Spraw Zagranicznych, 2008). Kobiety-dyplomatki wciąż zmagają

się ze stereotypami podważającymi ich kompetencje i zdolności przywódcze. Często muszą wykazywać się większą determinacją, by udowodnić swoje kwalifikacje, a syndrom oszustki, szklany sufit, lepka podłoga i brak wiary we własne możliwości mogą hamować ich awanse. Po drugie, ograniczenia instytucjonalne utrudniają kobietom łączenie służby z życiem rodzinnym. Kariera dyplomaty wiąże się z częstą relokacją i wymagającymi obowiązkami, co w praktyce mocniej obciąża kobiety (ze względu na społeczne role opiekuńcze). Brakuje wystarczającego wsparcia systemowego jak elastycznych form pracy, ułatwień w opiece nad dziećmi podczas służby za granicą czy rozwiązań dla karier partnerów/ partnerek dyplomatów. Po trzecie, istniejące przepisy prawa zamiast niwelować - pogłębiają bariery. Krytycznie oceniana nowelizacja ustawy o służbie zagranicznej z 2021 r. wprowadziła regulacje potencjalnie dyskryminujące kobiety. Szczególnie kontrowersyjny okazał się przepis umożliwiający odwołanie pracownika służby zagranicznej z placówki w przypadku usprawiedliwionej nieobecności w pracy trwającej ponad 3 miesiące. W praktyce uderza to w dyplomatki w ciąży i matki na urlopach macierzyńskich, które z oczywistych względów korzystają z dłuższych nieobecności. Taka regulacja stoi w sprzeczności z konstytucyjną zasadą niedyskryminacji ze względu na płeć oraz ochroną macierzyństwa. Ponadto ustawa ta wprowadziła automatyczne wygaśnięcie stosunku pracy po osiągnięciu 65 lat, bez jasnych kryteriów wyjątków, co również może pośrednio szkodzić kobietom (np. tym, które z powodu przerw rodzinnych później osiągają szczyt kariery). Reasumując, kluczowy problem stanowi systemowe wykluczanie lub hamowanie awansu kobiet w dyplomacji - czy to przez kulturowe uprzedzenia, czy przez niekorzystne regulacje prawne.

Konsekwencje obecnego stanu są wielowymiarowe. Po pierwsze, Polska nie w pełni wykorzystuje kompetencje i talenty połowy społeczeństwa w kształtowaniu polityki zagranicznej. Może to oznaczać utratę cennych perspektyw i umiejętności, np. w negocjacjach międzynarodowych czy budowaniu relacji - badania wskazują, że zespoły zróżnicowane pod względem płci podejmują lepsze decyzje i są bardziej innowacyjne (Fundacja Włączeni Plus, 2024). Po drugie, deficyt kobiet na wysokich stanowiskach osłabia wizerunek Polski na arenie międzynarodowej jako kraju promującego równość. Gdy zaledwie jedna czwarta polskich ambasadorów to kobiety, w Szwecji czy w Kanadzie stanowią one połowę korpusu. Polska odstaje od dobrych praktyk i deklarowanych wartości UE. Po trzecie, brak kobiet przy stole decyzyjnym może skutkować pominięciem kwestii ważnych dla agendy

równościowej (np. praw kobiet, edukacji dziewcząt, przemocy seksualnej w konfliktach) w polskiej polityce zagranicznej.

Głównym celem interwencji jest zaproponowanie rozwiązań, które pomogą w zapewnieniu pełnego i równego udziału kobiet w dyplomacji oraz wykorzystanie ich potencjału do kształtowania polityki zagranicznej. Oznacza to dążenie do zrównoważonej reprezentacji płci na wszystkich szczeblach służby zagranicznej - docelowo parytetu (50/50), a pośrednio min. 30% udziału kobiet na stanowiskach kierowniczych w perspektywie 10–15 lat. Cel ten odpowiada standardom europejskim (UE średnio ~30% kobiet-ambasadorów, a w niektórych krajach 40–50%) i rekomendacjom instytucji międzynarodowych.

Miernikami sukcesu będą m.in.:

• Wskaźniki reprezentacji: odsetek kobiet w korpusie dyplomatyczno-konsularnym na poszczególnych szczeblach, np. osiągnięcie 30% kobiet wśród ambasadorów do roku X, 40% do roku Y.

• Awans i retencja: liczba awansowanych kobiet w stosunku do mężczyzn, średni czas awansu kobiet vs mężczyzn, odsetek dyplomatek pozostających w służbie po 5, 10 latach.

• Warunki pracy: liczba skarg o dyskryminację lub nierówne traktowanie (spadek ich liczby), wyniki ankiet satysfakcji pracowniczej w MSZ z podziałem na płeć (dążenie do wyrównania).

• Wpływ na politykę: uwzględnienie tematów związanych z równością płci w inicjatywach polskiej polityki zagranicznej (np. w wystąpieniach na forach międzynarodowych, w priorytetach pomocowych).

• Realizacja zobowiązań: stopień wykonania celów Krajowego Planu Działania w zakresie programu “Kobiety, Pokój, Bezpieczeństwo” (UNSCR 1325) dotyczących udziału kobiet - np. udział Polek w misjach pokojowych, mediacjach itp.

Interwencja legislacyjna jest uzasadniona, ponieważ dotychczasowe działania o charakterze wewnętrznym czy miękkim (jak programy mentoringowe, sieci dyplomatek) okazały się niewystarczające do przełamania strukturalnych barier. Prawo może tu do odegrać kluczową rolę, poprzez nadanie impulsu do zmiany. Planowane rozwiązanie to pakiet legislacyjny wzmacniający pozycję kobiet w polskiej dyplomacji: znoszący dyskryminujące przepisy, wprowadzający zasady równościowe w zatrudnieniu i awansach oraz tworzący przyjazne warunki do godzenia służby z życiem prywatnym. Taka interwencja ma charakter systemowy - nie ogranicza się do pojedynczej poprawki, lecz przebudowuje ramy prawne funkcjonowania służby zagranicznej w duchu równości płci.

Propozycje legislacyjne

Proponowane zmiany w prawie: Głównym aktem prawnym wymagającym nowelizacji jest ustawa o służbie zagranicznej. Należy dokonać w niej szeregu zmian, aby usunąć bariery dla kobiet i wprowadzić mechanizmy promujące równy udział.

• Usunięcie dyskryminujących przepisów: W pierwszej kolejności uchylony lub zmieniony powinien być przepis pozwalający na odwołanie ze służby zagranicznej osoby podczas usprawiedliwionej nieobecności trwającej ponad 3 miesiące (art. 52 ust. 1 obowiązującej ustawy) – tak, aby nie dotyczył on urlopów związanych z macierzyństwem, rodzicielstwem, chorobą. Najlepszym rozwiązaniem jest całkowite wyłączenie takich urlopów spod tej regulacji lub wydłużenie dopuszczalnej nieobecności do np. 12 miesięcy. Obecne brzmienie przepisu było krytykowane jako uderzające w kobiety na urlopach macierzyńskich i musi zostać skorygowane zgodnie z zasadami Kodeksu pracy (który chroni pracownice w ciąży i na urlopie macierzyńskim przed zwolnieniem). Ponadto zniesione będą przepisy o automatycznym zwalnianiu pracowników służby zagranicznej po osiągnięciu 65 lat. Zamiast tego wprowadzony zostanie elastyczny próg wieku emerytalnego, zgodny z powszechnym wiekiem emerytalnym oraz zasadą oceny indywidualnej przydatności. Ustawa może przewidywać, że po osiągnięciu np. 67 lat dalsze pełnienie służby jest możliwe za zgodą Szefa Służby Zagranicznej bądź na wniosek zainteresowanego - co zapobiegnie pozbawianiu pracy doświadczonych dyplomatów (dotyczy to wprawdzie obu płci, ale ma znaczenie także dla kobiet, które często później dochodzą do najwyższych stanowisk). Te zmiany usuną elementy niezgodne z art. 32 i 33 Konstytucji RP, na co wskazywały analizy prawne Senatu (Kancelaria Senatu, 2021).

• Wprowadzenie klauzul równościowych: Do ustawy dodane zostaną przepisy expressis verbis zobowiązujące do równego traktowania kobiet i mężczyzn w służbie zagranicznej. Proponuje się zapis, iż „w korpusie służby zagranicznej zapewnia się jednakowe szanse rozwoju zawodowego bez względu na płeć, a organy służby zagranicznej podejmują działania w celu osiągnięcia równości reprezentacji płci na stanowiskach kierowniczych”. Taki zapis ustanawia podstawę prawną do działań afirmatywnych. W ślad za nim w przepisach wykonawczych określone zostaną konkretne instrumenty (np. wymóg, by w każdym postępowaniu konkursowym na stanowisko kierownicze brało udział obojga płci). Ustawa zobowiąże także Ministra Spraw Zagranicznych do opracowania co kilka lat Planu Równości w Służbie Zagranicznej - dokument ten, choć będzie aktem wewnętrznym, uzyska umocowanie ustawowe jako obowiązkowy element polityki kadrowej MSZ. Dzięki temu każdy kolejny rząd, niezależnie od reprezentowanej partii politycznej, będzie musiał odnieść się do kwestii równouprawnienia w dyplomacji, co zmniejszy ryzyko, że postęp będzie tylko tymczasowy.

• Zmiany w naborze i awansach (akty wykonawcze): Na poziomie rozporządzeń i regulaminów służbowych wprowadzone zostaną konkretne procedury służące realizacji ustawowych zasad. Przykładowo, znowelizowane rozporządzenie w sprawie postępowania kwalifikacyjnego do służby zagranicznej może przewidywać parytet płci w komisjach rekrutacyjnych oraz anonimizację aplikacji na etapie wstępnym (aby wykluczyć uprzedzenia). Przy obsadzaniu stanowisk kierowników placówek zaleca się procedurę „rooney rule” - tzn. co najmniej jedna kandydatura kobiety musi zostać rozważona przy każdej nominacji ambasadorskiej. Jeśli w danej puli nie ma kobiet spełniających kryteria, MSZ powinno aktywnie je wyszukać lub zadbać o poszerzenie kwalifikacji kandydatek (poprzez szkolenia, kursy językowe, rotację stanowisk). Ponadto w aktach wykonawczych określone zostaną zasady ocen okresowych i awansów, tak by były one oparte o obiektywne mierniki (np. realizację celów placówki, oceny merytoryczne) i przejrzyste dla wszystkich. Wprowadzi się np. wymóg uzasadnienia każdej decyzji o awansie na wyższy stopień lub stanowisko - co pozwoli zweryfikować, czy nie dochodzi do pomijania kobiet mimo równych kwalifikacji. Istotnym elementem będzie też zmiana “Regulaminu pracy MSZ” - tak, aby zapewnić elastyczność zatrudnienia. Na mocy delegacji ustawowej MSZ wyda nowe wytyczne umożliwiające: pracę zdalną dla osób powracających z urlopu macierzyńskiego (przez określony czas, jeśli charakter pracy na to pozwala), skrócone posty na placówkach (np. 1-roczne delegacje zamiast 3-letnich w szczególnych przypadkach rodzinnych) czy tworzenie „stanowisk dzielonych” (job sharing) dla małżeństw dyplomatów, którzy chcą służyć na jednym posterunku na zmianę. Takie rozwiązania istnieją w dyplomacji niektórych krajów i pomagają utrzymać w zawodzie oboje partnerów.

• Przepisy przejściowe: Nowelizacja przewiduje okres przejściowy na dostosowanie się do nowych wymogów. Np. przepis 3-miesięczny zostanie uchylony ze skutkiem natychmiastowym, ale jeśli w jego wyniku któreś stosunki pracy już wygasły, to możliwe będzie - w drodze przepisu przejściowego - ich przywrócenie lub ponowne zatrudnienie takiej osoby (o ile wyrazi chęć powrotu). W przypadku nowych zasad nominacji ambasadorskich, można wprowadzić stopniowe dochodzenie do parytetu - np. cel 1: osiągnięcie 1/3 kobiet wśród nowo powołanych ambasadorów w ciągu 3 lat, cel 2: 40% w ciągu 6 lat, itd. - aby MSZ miał czas na przygotowanie odpowiedniej liczby kandydatek. Jednocześnie przepisy przejściowe zagwarantują, że żaden obecny pracownik nie straci na zmianach - mężczyźni-dyplomaci utrzymają swoje stanowiska, a ewentualne mechanizmy wyrównawcze będą działać przy obsadzaniu wakatów, nie poprzez zwalnianie kogokolwiek. W odniesieniu do wieku emerytalnego, należy uregulować status tych, którzy osiągnęli 65 lat pod rządami starego prawa: przepisy przejściowe mogą umożliwić zainteresowanym złożenie wniosku o reaktywowanie w służbie, rozpatrywane indywidualnie przez Szefa Służby Zagranicznej. To pozwoli odzyskać część doświadczonych ambasadorów (także kobiet), którzy zostali przymusowo odesłani na emeryturę.

Proponowany plan legislacyjny zakłada możliwie szybkie wprowadzenie zmian:

• Etap I (najpilniejsze korekty): uchwalenie nowelizacji ustawy w ciągu 6 miesięcy od decyzji o interwencji (np. do końca roku 2025), tak by od następnego roku budżetowego MSZ mógł uwzględnić nowe zadania.

• Etap II: opracowanie i wydanie aktów wykonawczych (rozporządzeń ministra, zmian regulaminów) - w terminie np. 3 miesięcy od wejścia w życie ustawy.

• Etap III: wdrożenie działań praktycznych - powołanie Pełnomocnika ds. Równości, przygotowanie szkoleń dla kadry, uruchomienie programów mentoringowych - to powinno nastąpić nie później niż w rok od zmiany ustawy.

• W harmonogramie należy przewidzieć kamienie milowe dla MSZ, np.: do końca pierwszego roku funkcjonowania nowych przepisów - opracowanie Planu Równości i pierwsze sprawozdanie z jego realizacji; do końca trzeciego roku - osiągnięcie wskazanych cząstkowych celów (np. 30% kobiet wśród nowych mianowań).

• Po 5 latach od wdrożenia reform wskazana będzie rewizja przepisów - analiza skuteczności i ewentualna kolejna nowelizacja, jeżeli cele nie będą realizowane.

Proponowane zmiany zostaną zaprojektowane tak, by harmonizowały z obowiązującymi regulacjami i nie powodowały kolizji norm. Ustawa o służbie zagranicznej musi być zgodna z Kodeksem pracy i ustawą o równym traktowaniu - dlatego nowelizacja doprecyzuje, że w sprawach nieuregulowanych stosuje się ogólne przepisy prawa pracy, co zapobiegnie przyszłym sprzecznością. Ponadto, nowe przepisy uwzględniają specyfikę służby zagranicznej jako części służby publicznej. Zmiany będą korespondować z ewentualnymi szerszymi reformami służby cywilnej - np. jeśli rząd przyjmie nową strategię na rzecz równości płci, zapisy dla MSZ będą jej wykonaniem w sektorze dyplomatycznym. Ważne jest też, by reformy w dyplomacji nie spowodowały niespójności na poziomie międzynarodowym - np. kwestie dotyczące statusu rodzin dyplomatów muszą respektować Konwencję wiedeńską o stosunkach dyplomatycznych. Dlatego wszelkie ułatwienia dla partnerów będą wprowadzane poprzez dwustronne umowy z państwami przyjmującymi, a nie jednostronnie sprzecznie z prawem międzynarodowym.

W toku legislacyjnym konieczne będzie uzgodnienie proponowanych regulacji z innymi resortami (np. Ministerstwem Rodziny i Polityki Społecznej w zakresie prawa pracy, Pełnomocnikiem Rządu ds. Równego Traktowania) oraz konsultacje społeczne - zwłaszcza z korpusem służby zagranicznej. Proponowane zmiany w prawie mają charakter komplementarny - wzajemnie się wspierają, tworząc spójny system promowania równości w dyplomacji, a jednocześnie wpisują się w ramy istniejącego porządku prawnego.

Analiza interesariuszy

Wprowadzenie regulacji zwiększających udział kobiet w dyplomacji wpłynie na szerokie grono interesariuszy - zarówno bezpośrednio zaangażowanych, jak i pośrednio dotkniętych. Identyfikacja tych grup pozwala przewidzieć, kto odniesie korzyści, kto może odczuwać obawy oraz jakie wsparcie będzie potrzebne grupom wrażliwym.

Interesariusze bezpośredni

Kobiety w służbie zagranicznej:

• Zyskują jasne ścieżki awansu, ochronę praw rodzicielskich i formalne gwarancje równego traktowania, co podnosi ich motywację i poczucie bezpieczeństwa.

• Eliminacja „szklanego sufitu” umożliwia aspiracje do najwyższych funkcji.

• Nowe obowiązki (częstsze rotacje, bardziej wymagające stanowiska) mogą wywołać krótkoterminową presję, dlatego warto równolegle uruchomić programy mentoringowe i szkoleniowe, by dyplomatki mogły skutecznie podejmować nowe role.

Kandydatki do służby zagranicznej (młode kobiety):

• Obecnie studentki i absolwentki kierunków związanych z dyplomacją mogą postrzegać MSZ jako środowisko zdominowane przez mężczyzn, co zniechęca niektóre talenty.

• Widok kobiet na wysokich stanowiskach oraz parytetowy nabór zwiększy atrakcyjność kariery i stworzy realne szanse zatrudnienia.

• Dla młodych kobiet już pracujących na niższych szczeblach reforma otworzy dotychczas niedostępne ścieżki awansu.

Mężczyźni pracujący w dyplomacji:

• Będą musieli liczyć się z większą konkurencją ze strony koleżanek, co może budzić obawy o ograniczenie własnych szans awansu.

• Kluczowe są jasne działania informacyjne: podkreślanie, że parytety służą wyrównaniu możliwości, a nie faworyzowaniu mniej kompetentnych.

• Pośrednie korzyści: bardziej otwarta kultura (urlopy rodzicielskie dla ojców), lepszy work-life balance i efektywniejsze zespoły dzięki różnorodności, co zmniejsza indywidualne obciążenie.

• Ryzyko oporu, zwłaszcza wśród starszych dyplomatów, wymaga ich zaangażowania przez konsultacje, szkolenia z uprzedzeń i prezentowanie dowodów na biznesową wartość różnorodności.

Kierownictwo MSZ (polityczne i administracyjne):

• Przygotowanie i egzekucja nowych przepisów kadrowych, szybkie wyszukiwanie i szkolenie kandydatek, przebudowa systemu szkoleń oraz negocjacje budżetowe na inicjatywy równościowe.

• Lepsze wykorzystanie kapitału ludzkiego, wzrost efektywności służby zagranicznej, wzmocnienie wizerunku resortu oraz sukcesy dyplomatyczne – wszystko to może być ważnym osiągnięciem dla obecnego kierownictwa.

• Możliwy sceptycyzm wśród średniego szczebla (ambasadorów czy dyrektorów przyzwyczajonych do dotychczasowych praktyk). Kluczowe będzie ich zaangażowanie przez konsultacje, szkolenia i jasne komunikowanie korzyści płynących z różnorodności.

Politycy i ustawodawcy:

• Reformę można przedstawić jako proeuropejski, postępowy projekt wzmacniający pozycję Polski na arenie międzynarodowej.

• Partie demokratyczne mogą się wykazać realizacją zobowiązań międzynarodowych i promowaniem równości, co sprzyja budowaniu pozytywnego obrazu w kraju i za granicą. Jeśli opozycja poprze projekt, będzie to dowód konstruktywnego dialogu ponad podziałami.

• Środowiska konserwatywne mogą nadużywać pojęcia „ideologii gender” lub krytykować etykietę „feministycznej polityki zagranicznej”. Może to odciągnąć debatę od meritum - skuteczności i profesjonalizmu dyplomacji.

• Kluczowym działaniem jest budowa ponadpartyjnego konsensusu wokół celów merytorycznych. Warto podkreślić korzyści dla państwa, a nie wartość ideologiczną reformy oraz uwzględnić poprawki gwarantujących transparentność i okresowe raportowanie postępów, co pozwoli utrzymać zaufanie różnych środowisk.

Interesariusze pośredni

Rodziny dyplomatów i dyplomatek:

• Reformy spowodują, że to coraz częściej kobiety będą obejmować placówki, co pociągnie za sobą relokację całych rodzin i rolę trailing spouse dla ich partnerów (często z własną karierą w kraju).

• Kluczowym wsparciem będą dwustronne umowy umożliwiające pracę małżonka w kraju przyjmującym, pomoc w znalezieniu zatrudnienia zdalnego oraz opieka nad dziećmi na placówce.

• Pośrednie korzyści: bardziej przewidywalne rotacje (stabilność edukacji dzieci), dopłaty do szkół międzynarodowych i ogólnie wyższy komfort życia rodzinnego. ● Rodziny będą musiały dostosować się do nomadycznego trybu życia obu rodziców, co może wymagać zmiany tradycyjnych ról, ale ostatecznie sprzyja partnerskiemu modelowi w rodzinie.

Społeczeństwo i opinia publiczna:

• Lepsze odwzorowanie potrzeb społecznych dzięki większemu naciskowi na prawa człowieka, wsparcie humanitarne i współpracę rozwojową.

• Pozytywne wzorce: Polki jako ambasadorki i negocjatorki inspirują kobiety do większej aktywności publicznej.

• Odbiór zależny od bilansu koszt-korzyści; większość popiera równość płci, lecz konserwatywne grupy mogą krytykować parytety jako naruszające merytokrację. ● Pokazywanie, że wcześniejsze bariery miały charakter pozamerytoryczny, oraz prezentacja dowodów na wzrost efektywności dyplomacji.

• Regularne raporty i rzetelna komunikacja budują zaufanie społeczne i uwypuklają realne korzyści reformy.

Partnerzy zagraniczni i organizacje międzynarodowe:

• Wzrost liczby kobiet-ambasadorek usprawni współpracę dyplomatyczną dzięki rozwiniętym umiejętnościom komunikacji i mediacji.

• Badania pokazują, że udział kobiet w negocjacjach zwiększa szanse na trwałe porozumienia pokojowe. (Bache)

• UN Women i EIGE będą postrzegać Polskę jako przykład wdrożenia rekomendowanych polityk.

• Państwa o niskim udziale kobiet mogą początkowo być sceptyczne; nowe ambasadorki powinny przełamywać stereotypy i budować soft power Polski.

• Główny wpływ na partnerów będzie niematerialny - wzrost prestiżu, jakości współpracy i wizerunkowe korzyści.

Grupy wrażliwe

Dyplomatki w ciąży i młode matki:

• Nowe przepisy zapewnią ochronę przed zwolnieniem w czasie ciąży i urlopu macierzyńskiego, ale kluczowe jest, by ta ochrona funkcjonowała także w praktyce (niepomijanie powracających matek przy obsadzie kluczowych stanowisk).

• Wprowadzenie systemu „miękkiego lądowania” po powrocie: kursy odświeżające, elastyczne godziny pracy przez pierwsze miesiące oraz prawo odmowy pierwszej propozycji wyjazdu bez konsekwencji.

• Ustawa wprost odwołująca się do ochrony macierzyństwa daje formalne bezpieczeństwo, jednak wymaga stałego monitoringu przypadków omijania przepisów.

• Pełnomocnik ds. Równego Traktowania powinien regularnie raportować o praktycznej realizacji tych regulacji i interweniować w razie naruszeń, aby młode matki nie były zmuszane do wyboru między karierą a rodziną.

Starsze pracownice i pracownicy służby zagranicznej

• Zniesienie sztywnego wieku emerytalnego (60+) pozwoli im przedłużyć służbę i awansować nawet po 65. r. ż., co doceni ich doświadczenie i umożliwi udział w mentoringu młodszych kadr.

• Konieczne jest rozważenie mechanizmu powrotu tych, którzy już zostali odwołani z powodu wieku, aby uniknąć poczucia niesprawiedliwości.

• Transparentne kryteria przedłużania służby (ocena kompetencji, potrzeby kadrowe) zapobiegną zarzutom faworyzowania i będą chronić przed dyskryminacją wiekowo płciową.

• Sprawiedliwa realizacja reformy wzmocni motywację i zaangażowanie starszych pracowników, a także zabezpieczy instytucjonalną pamięć MSZ.

Małżonkowie i partnerzy dyplomatek:

• Tradycyjnie nieprzygotowani na rolę „trailing spouse”: przerwy w karierze, brak dostępu do pracy i networkingu za granicą.

• Państwo powinno wprowadzić program aktywizacji: zdalne zatrudnienie w polskich instytucjach, wsparcie w uzyskaniu pozwoleń na pracę, dedykowane sieci kontaktów i warsztaty zawodowe.

• Bez takiego wsparcia presja rodzinna może zniechęcać kobiety do podejmowania misji, gdy partner odmawia relokacji.

• Adaptacyjne rozwiązania dla partnerów dyplomatów są kluczowe, by nie blokować awansu dyplomatek i utrzymać stabilność rodzin.

Młodzi ojcowie w dyplomacji

• Nowe możliwości urlopów rodzicielskich i elastycznej pracy z dużym potencjałem: ojcowie mogą aktywnie korzystać z dłuższych urlopów, co wspiera równy podział obowiązków domowych.

• Ryzyko nieformalnych reperkusji (pomijanie przy projektach, wolniejsze ścieżki awansu) wymaga jasnych gwarancji, że korzystanie z urlopu nie zaszkodzi karierze.

• MSZ powinno prowadzić kampanie informacyjne promujące urlopy ojcowskie i elastyczne modele pracy, pokazując przykłady dyplomatów, którzy z nich skorzystali.

• Wzrost liczby ojców na urlopach wzmacnia kulturę równości i zachęci kolejne pokolenia do dzielenia obowiązków, poprawiając work-life balance w całym resorcie.

Podsumowując, reforma ma wielu interesariuszy, z przewagą tych, którzy odniosą korzyści. Kobiety w dyplomacji i aspirujące do niej zyskują realną szansę rozwoju; MSZ - bardziej efektywny i zróżnicowany zespół; państwo polskie - lepszą politykę zagraniczną i wizerunek. Trzeba jednak uwzględnić i łagodzić potencjalne obawy grup przyzwyczajonych do status quo oraz otoczyć opieką grupy szczególnie narażone na wyzwania adaptacyjne. Kluczem będzie dialog - np. zorganizowanie spotkań informacyjnych w MSZ, konsultacji z pracownikami podczas wdrażania planu równości, a także monitoring skutków i szybkie reagowanie, gdyby jakaś grupa doświadczyła niezamierzonych negatywnych konsekwencji. Tylko przy takim całościowym podejściu reforma legislacyjna przełoży się na faktyczne, trwałe zmiany społeczne w służbie zagranicznej.

Koszty w perspektywie 10 lat

Poniżej przedstawiono szacunkową analizę kosztów w horyzoncie 10-letnim dla poszczególnych sektorów: finansów publicznych (państwa), przedsiębiorstw oraz gospodarstw domowych, wraz z oceną spodziewanych korzyści, które te koszty równoważą lub przewyższają.

Koszty dla sektora finansów publicznych (państwa): Główny ciężar finansowy implementacji zmian spocznie na budżecie państwa (w praktyce - budżecie MSZ oraz częściowo funduszy rządowych ds. równego traktowania). Szacuje się następujące rodzaje kosztów:

• Koszty administracyjne i operacyjne: Utworzenie stanowiska Pełnomocnika ds. Równości w MSZ i jego biura pociągnie za sobą wydatki na wynagrodzenia i wyposażenie. Zakładając, że zespół liczyłby ok. 5 etatów (pełnomocnik + kilku specjalistów ds. szkoleń/monitoringu), roczny koszt może wynieść ok. 500 tys. zł (pensje, biuro). W perspektywie 10 lat to ~5 mln zł. Dodatkowo, przygotowanie i przeprowadzanie szkoleń z równości i zarządzania różnorodnością dla kadry MSZ to wydatek rzędu np. 200 tys. zł rocznie (materiały i/lub trenerzy) - czyli 2 mln zł/10 lat. Razem operacyjne koszty kadrowo-szkoleniowe szacujemy na ok. 7 mln zł w ciągu 10 lat.

• Koszty wdrożenia programów wspierających: Planowane działania, takie jak program mentoringu dla dyplomatek, sieć wsparcia (Polska Sieć Kobiet w Dyplomacji już istnieje, ale jej działania mogą zostać rozszerzone), czy specjalistyczne kursy przygotowawcze dla kandydatek na ambasadorów – wymagają finansowania. Można je częściowo pokryć z istniejących funduszy szkoleniowych MSZ, jednak prawdopodobnie potrzebne będą dodatkowe środki. Szacunkowo, rocznie na te cele trzeba przeznaczyć ok. 300 tys. zł (organizacja szkoleń liderskich, spotkania sieci, e-learning). W skali dekady to 3 mln zł.

• Koszty związane z elastycznymi formami pracy: Wprowadzenie pracy zdalnej czy skróconych etatów samo w sobie nie generuje dużych kosztów (może nawet oszczędności na delegacjach), natomiast zastępstwo za osoby na dłuższych urlopach (macierzyńskich, rodzicielskich) może zwiększyć wydatki kadrowe. Obecnie MSZ i tak opłaca urlopy macierzyńskie z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych, ale często nie zatrudnia nikogo na zastępstwo (obowiązki się rozkłada). Po reformie, dążąc do nieprzerywania ścieżki awansu kobiet, MSZ może częściej angażować osoby na zastępstwo. Przyjmijmy, że rocznie dodatkowo zatrudnionych zostanie średnio 5 osób na umowy na czas określony (na zastępstwo) - koszt ok. 5 * 80 tys. zł = 400 tys. zł rocznie (pensje, świadczenia). W 10 lat - 4 mln zł.

• Świadczenia prorodzinne i socjalne: Jeżeli MSZ zdecyduje się rozszerzyć wsparcie dla rodzin dyplomatów, to również wymaga budżetu. Można założyć, że na każdy rok zostanie przeznaczona pula np. 1 mln zł na fundusz grantowy dla rodzin, w zależności od liczby potrzebujących. W perspektywie 10-letniej to 10 mln zł. Warto jednak podkreślić, że część tych wydatków i tak byłaby pożądana niezależnie od reformy, bo dotyczy wszystkich dyplomatów - więc można je traktować jako inwestycję w kadry, nie wyłącznie koszt „równościowy”.

• Inne koszty: Drobniejsze wydatki obejmą modernizację systemów IT (np. dostosowanie systemu HR do monitorowania danych o awansach wg płci), kampanie informacyjne i promocję naboru kobiet do MSZ (np. materiały promocyjne, targi pracy). To jednorazowo kilkaset tysięcy złotych w pierwszych latach. Zaokrąglając - 1 mln zł.

Sumując powyższe kategorie, łączny koszt dla państwa w ciągu 10 lat można oszacować na ok. 25 mln zł. To kwota rozłożona w czasie, stanowiąca ułamek rocznego budżetu MSZ - dla porównania, budżet MSZ na 2023 r. wynosił ok. 3,4 mld zł. W skali dekady 25 mln zł to niewiele wobec potencjalnych korzyści, o których niżej. Co więcej, część kosztów może być współfinansowana ze środków zewnętrznych - np. fundusze UE.

Koszty dla przedsiębiorstw (firm): Przedsiębiorstwa prywatne nie są objęte bezpośrednio planowanymi regulacjami - dotyczą one służby publicznej. Nie wprowadza się nowych obciążeń administracyjnych, podatków ani wymogów dla sektora prywatnego. Jedyne potencjalne pośrednie oddziaływanie to sytuacje, gdy reforma przewiduje współpracę MSZ z przedsiębiorstwami w zakresie karier partnerów dyplomatów czy programów stażowych. Przykładowo, jeśli MSZ zachęca polskie firmy zagranicą do zatrudniania małżonków dyplomatów (co mogłoby nastąpić w ramach dobrej współpracy, ale nie w formie nakazu), to może wiązać się to z pewnym wysiłkiem organizacyjnym dla firmy, ale też zyskiem (dostęp do wykwalifikowanej osoby). Można więc powiedzieć, że koszt netto dla firm jest zerowy lub pomijalny. Wręcz przeciwnie, firmy mogą w dłuższej perspektywie odnieść korzyści, jeśli reforma przyczyni się do lepszego prowadzenia polityki ekonomicznej i promocji polskiego biznesu za granicą. Ponadto, firmy konsultingowe czy szkoleniowe mogą zyskać zlecenia od MSZ (np. na szkolenia z równości), ale to akurat pozytywny impuls rynkowy, nie koszt.

Koszty dla gospodarstw domowych: Dla przeciętnego gospodarstwa domowego reforma nie tworzy żadnych bezpośrednich kosztów finansowych. Podatnicy pośrednio finansują zmiany poprzez budżet państwa, ale - jak wykazano - kwoty są niewielkie w przeliczeniu na obywatela. 25 mln zł w 10 lat to 2,5 mln zł rocznie, czyli ok. 7 groszy rocznie na jednego obywatela Polski. Zatem obciążenie jednostkowe jest praktycznie żadne. W aspekcie prywatnym, mogą pojawić się pewne koszty lub raczej wyzwania dla gospodarstw domowych dyplomatów - np. rodzina dyplomatki może częściej zmieniać miejsce zamieszkania, co niesie koszty przeprowadzek czy reorganizacji życia. Jednak MSZ pokrywa standardowo koszty przeniesień i dodatki zagraniczne, więc budżety domowe pracowników nie powinny na tym ucierpieć. Ewentualny „koszt” niefinansowy to konieczność dostosowania trybu życia - np. gdy to kobieta jedzie na placówkę, być może mąż będzie musiał zredukować zarobki lub się przenieść, co może chwilowo obniżyć dochód rodziny. Niemniej jest to kwestia indywidualnych decyzji, a reforma stara się minimalizować te koszty poprzez opisane mechanizmy wsparcia. Dla ogółu gospodarstw domowych w Polsce zmiana może przynieść wręcz pozytywne skutki finansowe - np. jeśli dzięki lepszej dyplomacji wzrośnie wymiana handlowa albo spadnie ryzyko konfliktów, co pośrednio przekłada się na stabilność ekonomiczną (trudno to przeliczyć na złotówki, ale ma znaczenie).

Korzyści w perspektywie 10 lat

Potencjalne korzyści finansowe (oszczędności) dla państwa: Choć celem nadrzędnym reformy są zmiany społeczne, można wskazać także wymierne oszczędności lub dodatkowe wpływy dla sektora publicznego wynikające z pozytywnych skutków reformy. Przykładowo:

• Mniejsze ryzyko procesów sądowych i odszkodowań za dyskryminację. Utrzymywanie sprzecznych z prawem UE przepisów mogło narazić Polskę na przegrane sprawy przez trybunałami (np. gdyby któraś dyplomatka zaskarżyła zwolnienie podczas ciąży - odszkodowanie plus koszty reputacyjne). Eliminując te praktyki, państwo unika takich kosztów.

• Efektywniejsze wykorzystanie środków wydanych na kształcenie kadr. Inwestycje w aplikacje dyplomatyczne, studia, kursy językowe dla młodych kadr często szły na marne, gdy utalentowane kobiety zrezygnowały po kilku latach (bo nie widziały perspektyw awansu). Zatrzymanie ich oznacza lepszy zwrot z zainwestowanego kapitału ludzkiego. Trudno to policzyć, ale jeśli rotacja zmniejszy się np. o 10%, oszczędności mogą iść w setki tysięcy zł rocznie (mniej naborów, mniej wakatów).

• Lepsze wyniki gospodarcze dzięki skuteczniejszej dyplomacji ekonomicznej mogą przełożyć się na wyższe wpływy podatkowe (np. więcej eksportu - więcej VAT, CIT). Nawet drobna poprawa w promocji polskiego biznesu za granicą może dać zysk wielokrotnie przekraczający koszty reformy. Przykładowo, jeśli polskie firmy zdobędą dodatkowe kontrakty warte 100 mln zł dzięki inicjatywom dyplomatycznym, to sam VAT od tego (~23 mln) pokrywa koszty reformy.

Korzyści pozafinansowe: Są one trudniejsze do zmaterializowania, ale bardzo istotne z punktu widzenia interesu publicznego:

• Lepsza jakość i trwałość polityki zagranicznej: Włączenie kobiet do procesów decyzyjnych prowadzi do szerszego spojrzenia na problemy międzynarodowe. Badania pokazują, że gdy kobiety uczestniczą w negocjacjach pokojowych, osiągnięte porozumienia są trwalsze i skuteczniej wdrażane (Komisja Praw Kobiet i Równouprawnienia Parlamentu Europejskiego, 2019). Ponadto większy udział kobiet w życiu publicznym koreluje z niższym poziomem naruszeń praw człowieka i rzadziej występującymi konfliktami. Można oczekiwać, że polska dyplomacja zyska na skuteczności w rozwiązywaniu sporów, mediacjach i budowaniu koalicji - co jest bezcenne w niestabilnym środowisku międzynarodowym. Przykładowo, polskie dyplomatki mogą odegrać większą rolę w inicjatywach pokojowych na forum ONZ, co wzmocni wpływy Polski.

• Wizerunek i soft power: Polska stanie się postrzegana jako kraj nowoczesny, wspierający prawa kobiet, zgodny z wartościami zachodnimi. W ostatnich latach Polska zmagała się z krytyką na arenie UE za kwestie związane z prawami kobiet (np. zaostrzanie prawa aborcyjnego w 2020 r.). Pokazanie pozytywnej zmiany w obszarze dyplomacji może częściowo poprawić reputację. Więcej kobiet na stanowiskach ambasadorskich to również ocieplenie wizerunku - często cieszą się one dużą sympatią w krajach urzędowania i potrafią budować mosty międzykulturowe. Można powiedzieć, że każda kobieta-ambasador staje się też ambasadorką polskich wartości równościowych, co buduje soft power. Tego nie da się przeliczyć na złotówki, ale ma realny wpływ na choćby atrakcyjność Polski jako partnera.

• Spełnienie zobowiązań międzynarodowych i wyprzedzenie trendów: Wiele dokumentów międzynarodowych wzywa państwa do zwiększenia udziału kobiet w dyplomacji i procesach pokojowych. Realizując te zalecenia, Polska staje się liderem regionalnym w tej dziedzinie i może dzielić się dobrymi praktykami. To potencjalnie przekłada się np. na możliwość objęcia ważnych stanowisk w organizacjach międzynarodowych przez Polki i Polaków.

• Wpływ społeczny w kraju: Sukces kobiet w dyplomacji ma efekt inspirujący dla całego społeczeństwa. Może przyczynić się do zmiany stereotypów dotyczących roli płci - jeśli społeczeństwo zobaczy kobiety jako efektywne negocjatorki, reprezentantki kraju, to wzrośnie akceptacja dla kobiet-liderek również na poziomie krajowym. To długofalowo sprzyja budowie bardziej równego społeczeństwa, co niesie szereg pozytywów (wyższa aktywność zawodowa kobiet = wyższy PKB, więcej innowacji, lepsza jakość rządzenia). Według analiz McKinsey, zwiększenie udziału kobiet w gospodarce globalnej mogłoby dodać aż 28 bilionów USD do światowego PKB - choć to globalna statystyka, pokazuje skalę potencjału.

• Kapitał ludzki i innowacyjność MSZ: Włączenie różnorodności sprzyja kreatywności i generowaniu nowych pomysłów. MSZ z większym udziałem kobiet może np. zainicjować tematy dotąd pomijane (polityka zagraniczna uwzględniająca perspektywę kobiet i dziewcząt w krajach rozwijających się, kwestie przemocy seksualnej w konfliktach - obszary, w których polskie dyplomatki już teraz bywają aktywne, jak w misjach w Afryce). To pozwoli Polsce zaznaczyć swoją obecność w nowych niszach tematycznych. Jednocześnie poprawi się morale w samym MSZ - instytucja, która dba o równouprawnienie, będzie atrakcyjniejszym miejscem pracy dla młodego pokolenia, ceniącego wartości inkluzywne. To może ułatwić rekrutację najlepszych talentów do służby zagranicznej.

Analiza kosztów i korzyści:

Z powyższego zestawienia wynika, że koszty finansowe reformy są stosunkowo niewielkie, zaś korzyści - potencjalnie bardzo duże, choć w znacznej części o charakterze jakościowym. W prostym ujęciu, w ciągu 10 lat państwo wyda ok. 25 mln zł, by zrealizować reformę. Gdyby pokusić się o finansowe uzasadnienie, wystarczyłoby, że np. dzięki bardziej aktywnej polityce gospodarczej prowadzonej przez kobiety-ambasadorki wzrost eksportu przyniósłby dodatkowe wpływy podatkowe rzędu kilkudziesięciu milionów - a jest to zupełnie realistyczne w horyzoncie dekady. Korzyści społeczne i strategiczne zdecydowanie przeważają nad nakładami. Warto tu podkreślić, że równouprawnienie kobiet nie jest jedynie kosztem do poniesienia w imię idei – jest inwestycją, która zwraca się w postaci lepszych wyników instytucji i lepszego dobrobytu. Gdy osiągniemy tę równowagę w polskiej dyplomacji, zyski odczuje całe państwo i obywatele.

Rozwiązania międzynarodowe - analiza i najlepsze praktyki

Problematyka równouprawnienia w dyplomacji nie jest unikalna dla Polski - wiele krajów borykało się z niskim udziałem kobiet w służbie zagranicznej i podejmować różnorodne działania, by ten stan poprawić. W państwach Unii Europejskiej i OECD można zaobserwować zróżnicowane podejścia: od kompleksowych strategii na rzecz feministycznej polityki zagranicznej po stopniowe, oddolne zmiany. Poniżej przedstawiono przegląd wybranych rozwiązań zagranicznych, ich skuteczność oraz możliwość adaptacji do polskiego kontekstu.

Z powyższej mapy i danych wynika, że państwa zachodnie przodują w wyrównywaniu szans kobiet w dyplomacji, podczas gdy wiele krajów ma w tym obszarze duże zaległości (European Parliamentary Research Service, 2024). W 2024 r. średnio globalnie tylko 21% ambasadorów stanowiły kobiety. Jednak w niektórych państwach odsetek ten zbliża się lub przekracza 50% - liderami są m.in. Kanada (53%), Szwecja (51%) i Finlandia (50%). Dla porównania, Polska z ok. 22% plasuje się poniżej średniej UE (30%). Z kolei kraje takie jak Włochy (15%) czy Słowacja (14%) mają jeszcze niższy udział kobiet na takich stanowiskach. Te dysproporcje wynikają w dużej mierze z odmiennych strategii przyjętych przez poszczególne rządy w ostatnich dekadach.

Najbardziej ambitnym podejściem jest integracja kwestii równości płci w całość polityki zagranicznej państwa, czyli przyjęcie tzw. feministycznej polityki zagranicznej (FPZ). Polegają na włączeniu równości płci do wszystkich obszarów dyplomacji. Pionierką jest Szwecja, która od 2014 r. działa w oparciu o filary “3R” (Rights, Representation, Resources): promocja praw kobiet, zwiększenie ich reprezentacji i finansowanie dedykowanych programów (Foreign Affairs, 2020). Cel 50% kobiet na stanowiskach ambasadorskich został niemal osiągnięty - dziś połowa szwedzkich placówek kierowana jest przez ambasadorki. Kanada Justina Trudeau od 2015 r. wprowadziła podobne parytety: połowa jego gabinetu to kobiety, a 53% ambasadorów to ambasadorki - najwyższy wynik na świecie (European Parliamentary Research Service, 2024). Francja za kadencji Emmanuela Macrona używa terminu “dyplomacja feministyczna”, w efekcie odsetek kobiet wśród ambasadorów wzrósł z 11% (2012) do 26% (2022), wspierany ustawą Sauvadet narzucającą kwoty awansów. W krajach, które uczyniły FPZ częścią strategii państwa, działają też wewnętrzne programy mentoringowe i cele rekrutacyjne. Szwecja od lat 90. oferuje szkolenia i mentoring, a 85% szwedzkiej pomocy zagranicznej ma komponent gender (Chatham House, 2022). W Kanadzie każda lista kandydatów na ważne stanowiska musi być zróżnicowana. Dla Polski pełne przyjęcie FPZ może budzić opór terminologiczny, ale warto przejąć jej istotę: zwiększyć udział kobiet w kadrze dyplomatycznej i uwzględniać perspektywę płci w polityce zagranicznej - np. poprzez “Plan na rzecz Kobiet w Polityce Zagranicznej” z konkretnymi celami kadrowymi i tematycznymi, bez etykietowania jako FPZ.

W UE wiele MSZ wyznacza sobie konkretne progi - Niemcy dążą do 50% nowych ambasadorów-kobiet do 2025 r., co w latach 2018–2023 przyniosło wzrost o ponad 12 pkt proc., dzięki równoważeniu obsad nominacji i programom rozwojowym. Holandia, Norwegia i Francja (40% kwota do 2026 r.) korzystają z podobnych narzędzi prawnych i szkoleniowych. W Polsce wprowadzenie takich celów mogłoby wymusić aktywne poszukiwanie i przygotowanie kandydatki do roli, przyspieszając zmianę. Zmiany kulturowe i instytucjonalne często następowały stopniowo, wraz z przekształceniem kultury organizacyjnej. W Wielkiej Brytanii już w latach 70. zniesiono obowiązek rezygnacji z pracy przez dyplomatki po ślubie - dziś ok. 30% ambasadorów to kobiety. FCO utworzyło sieć „Women’s Association”, promuje elastyczne formy pracy i job-sharing. Podobne, oddolne inicjatywy funkcjonują w MSZ wielu państw UE: powstają sieci dyplomatek (np. polska WEDINgov.pl, do której Polska przystąpiła w 2024 r.), które identyfikują bariery i rekomendują zmiany. Belgijskie MSZ prowadzi program „Women@Work” - warsztaty radzenia sobie z uprzedzeniami i rozwijania talentów kobiet. Dla Polski adaptacja tych rozwiązań (przy wsparciu UE) zwiększy szanse na trwałe zmiany w dyplomacji.

Państwa, które wprowadziły mierzalne cele i wsparcie instytucjonalne, odnotowały największe wzrosty udziału kobiet. Kanada i kraje nordyckie osiągnęły około 50% ambasadorek po dwóch dekadach konsekwentnych działań, podczas gdy tam, gdzie pozostawiono to głównie retoryce (np. Włochy, Japonia), udział kobiet-ambasadorów wciąż jest poniżej 20%. Badania EIGE pokazują, że kraje mające oficjalne plany działania (np. w ramach “Agenda Kobiety, Pokój, Bezpieczeństwo”) osiągają średnio 31% kobiet na placówkach, wobec 23% w państwach bez takich planów (European Parliamentary Research Service, 2024). Ciągłość polityczna również się liczy: choć w Szwecji w 2022 r. nowy rząd zdystansował się od oficjalnej FPZ, strukturalne i prawne mechanizmy sprawiają, że liczba kobiet nie spadnie drastycznie. To dowód, że konkretne regulacje i kadrowe instrumenty przynoszą trwałe efekty, nawet przy zmianie retoryki.

Adaptacja do polskiego kontekstu: Polska może skorzystać z najlepszych rozwiązań, dostosowując je do naszych realiów.

1. Strategia na miarę

Ogłosić „Politykę Równego Uczestnictwa w Dyplomacji” z jasnymi celami reprezentacji i priorytetami, bez używania kontrowersyjnego żargonu, koncentrując się na meritum: zwiększeniu udziału kobiet i uwzględnieniu perspektywy płci.

2. Mierzalne benchmarki

Upublicznić cele: np. osiągnięcie 30% kobiet w korpusie dyplomatycznym w ciągu 3 lat, a w kolejnych latach wejście do grupy liderów OECD (40–50%). Połączyć je z konkretnymi działaniami (mentoring, rekrutacja).

3. Międzynarodowa współpraca

Aktywnie działać w ramach WEDIN (organizować seminaria regionalne, zapraszać ekspertki z krajów wzorcowych). Wykorzystywać raporty EIGE i OECD (np. osobiste zaangażowanie szefa dyplomacji jako patronat inicjatywy).

4. Ciągłe monitorowanie i korekta

Uczyć się na błędach innych: komunikować, że kwoty to rozwiązanie przejściowe, łączyć mentoring z coachingiem, dostosowywać programy na podstawie regularnych przeglądów i wymiany doświadczeń w ramach forów unijnych.

Takie podejście - łączące klarowną strategię, mierzalne cele, współpracę międzynarodową i elastyczne zarządzanie - zwiększy szanse trwałej zmiany w polskiej dyplomacji.

Podsumowanie

Rozwiązania międzynarodowe dowodzą, że polityczna wola poparta zmianami prawnymi i instytucjonalnymi potrafi znacząco zwiększyć udział kobiet w dyplomacji w stosunkowo krótkim czasie. Kraje takie jak Szwecja, Kanada czy Finlandia osiągnęły w ciągu kilkunastu lat to, do czego innym potrzebne były dekady - właśnie dzięki proaktywnym działaniom. Dla Polski, która startuje z poziomu ~22%, ambitnym, lecz realnym celem jest dogonienie średniej zachodniej w ciągu najbliższych 5 lat, a następnie dążenie do parytetu ok. 2035 r. Adaptując najlepsze praktyki - twarde (jak cele ilościowe, zmiany prawa) i miękkie (jak sieci wsparcia, szkolenia) - możemy ten cel osiągnąć. W ten sposób polska dyplomacja nie tylko zyska wewnętrznie, ale też stanie się przykładem dla regionu Europy Środkowo Wschodniej, gdzie w wielu krajach problem jest podobny (np. Czechy 20% kobiet-

ambasadorów). Nasze doświadczenia z implementacji - jeśli pozytywne - będzie można promować np. na forum Grupy Wyszehradzkiej czy Partnerstwa Wschodniego, przyczyniając się do szerszego umocnienia roli kobiet w polityce międzynarodowej. Warto zaznaczyć, że reformy takie jak opisana wpisują się w globalny trend uznający, iż najlepsza polityka zagraniczna to taka, która stawia kobiety w centrum. Polska, dokonując interwencji legislacyjnej i realizując ją z determinacją, potwierdzi swoje zaangażowanie w zasady równouprawnienia oraz zwiększy efektywność działań na arenie międzynarodowej, z korzyścią dla bezpieczeństwa i dobrobytu nas wszystkich.

Bibliografia

Bache, C. (2011). Women’s role in peace processes Policy Department for Citizens’ Rights and Constitutional Affairs. https://www.europarl.europa.eu/RegData/etudes/STUD/2019/608869/IPOL_STU(2019)608869_EN.pdf

Chatham House. (2022). Feminist foreign policy. https://www.chathamhouse.org/events/all/ members-event/feminist-foreign-policy

Chehab, S. (2024). 2024 Women in Diplomacy Index. AnwarGargash Diplomatic Academy. https://www.agda.ac.ae/docs/default-source/2023/2024-women-in-diplomacy-index-2.pdf

Delegation France ONU. (2022). Feminist Diplomacy. cd-geneve.delegfrance.org.

Diplomacy Belgium. (2023). Komunikat z okazji Dnia Kobiet w Dyplomacji. diplomatie.belgium.be .

European Parliamentary Research Service. (2025). “Women in foreign affairs and international security – an increasingly salient debate”. epthinktank.euepthinktank.eu.

Foreign Affairs.“The Best Foreign Policy Puts Women at the Center” (C. Thompson, 2020) foreignaffairs.com.

George, R.A.(2022). Sweden’s feminist foreign policy can’t be undone. Foreign Policy. https://foreignpolicy.com/2022/11/18/sweden-feminist-foreign-policy-billstrom-gender equality/ .

Gov.pl – informacje MSZ: “Pierwsze spotkanie Polskiej Sieci Kobiet w Dyplomacji” (2024) gov.pl.

Ministerstwo Spraw Zagranicznych. (2018). Krajowy plan działania na rzecz realizacji Agendy ONZ dotyczącej kobiet, pokoju i bezpieczeństwa. Gov.pl. https://www.gov.pl/web/ dyplomacja/krajowy-plan-dzialania-na-rzecz-realizacji-agendy-onz-dotyczacej-kobiet pokoju-i-bezpieczenstwa .Niklasson, B & Towns, A. E. 2023. The GenDip Dataset on Gender and Diplomatic Representation. University of Gothenburg: the GenDip Program: https://www.gu.se/en/gendip/the-gendip dataset-on-gender-and-diplomatic-representation

Radačić, I., & Upreti, M. (2018). Polska: Wstępne ustalenia niezależnej grupy ekspertek Rady Praw Człowieka ONZ ds. dyskryminacji kobiet w prawie i praktyce. Ośrodek Informacji ONZ w Polsce (UNIC). https://www.unic.un.org.pl/prawa-czlowieka/polska:- grupa-ekspertek-rady-praw-czlowieka-onz-ds-dyskryminacji-kobiet---wstepne-ustalenia/ 3251

Senat Rzeczypospolitej Polskiej. (2021). Ustawa z dnia 27 stycznia 2021 r. o służbie zagranicznej (Dz.U. 2021 poz. 464). senat.gov.pl.

UNIC Warsaw, “Grupa ekspertek Rady Praw Człowieka ONZ ds. dyskryminacji kobiet – wstępne ustalenia” (2019) unic.un.org.pl.

United Nations Office of the High Commissioner for Human Rights. (2023). Experts of the Committee on the Elimination of Discrimination against Women commend. OHCHR. https://www.ohchr.org/en/meeting-summaries/2023/10/experts-committee-elimination discrimination-against-women-commend-1

WłączeniPlus. 5 przyczyn, dlaczego warto zadbać o różnorodność swoich zespołów. https://wlaczeniplus.pl/5-przyczyn-dlaczego-warto-zadbac-o-roznorodnosc-swoich zespolow/

Każdego dnia co najmniej sześcioro nastolatków w Polsce podejmuje próbę samobójczą (żwjr, 2024). Podana statystyka pochodzi z danych Komendy Głównej Policji, ale o wielu próbach dowiadują się jedynie najbliżsi lub wie o nich tylko osoba, która takową próbę podjęła, tym samym wiele przypadków pozostaje niezgłoszonych lub nieodnotowanych. Według szacowań na jedno samobójstwo przypada od 100 do 200 prób (Shain, 2016).

Gdy dojdzie do samobójstwa ma ono wpływ nie tylko na rodzinę danej osoby, lecz również na otoczenie szkolne i rówieśnicze – według badań może oddziaływać emocjonalnie nawet na 135 osób (Cerel i in., 2019). Między rokiem 2020 a 2021 odnotowano aż 77-procentowy wzrost liczby zachowań samobójczych (żwjr, 2022). Eksperci alarmują, że statystycznie w każdej klasie liczącej 28 uczniów aż dwoje próbowało odebrać sobie życie. Badania fundacji Martyny Wojciechowskiej, UNAWEZA (2023), pokazują, że 39,2% uczniów miało myśli samobójcze, a 8,8% deklaruje podjęcie próby. Dodatkowo, 37% uczniów zgłasza poczucie osamotnienia a niemal połowa młodych badanych cechuje się bardzo niską samooceną. W badaniach Namysłowskiej (2016) odsetek młodzieży z objawami depresji wynosi od 27% do 54%.

Z jednej strony młodzież najczęściej szuka wsparcia u rodziców (53,2%), z drugiej — 12% uczniów nie czuje się przez nich kochanych (UNAWEZA, 2023). Ponadto 43,1% uczniów uważa, że nauczycielom nie zależy na ich przyszłości. W obliczu postrzeganego braku wsparcia ze strony dorosłych i niezrozumienia ze strony otoczenia rówieśników stan wielu młodych jedynie się pogarsza.

1.1. Dotychczasowe działania i obietnice

Ministerstwo Edukacji kierowane przez Beatę Nowacką obrało zdrowie psychiczne uczniów jako jeden z priorytetów. Po pierwsze wprowadzenie przedmiotu edukacja zdrowotna, który ma zastąpić dotychczasowe życie do wychowania w rodzinie. Nowy przedmiot będzie obejmował silny blok zajęć o zdrowiu psychicznym i zostanie wprowadzony we wrześniu 2025 roku. Edukacja zdrowotna będzie wprowadzona jako przedmiot dodatkowy od 4. klasy szkoły podstawowej aż do ostatnich klas w szkołach ponadpodstawowych w wymiarze 1 godziny tygodniowo.

Jako wiceminister i pełnomocnik Ministra Edukacji ds. zdrowia psychicznego uczniów powołana została Paulina Piechna-Więckiewicz (MEN, 2024). Jej propozycja obejmuje rozwój sieci Centrów Pomocy Dzieciom, które mają istnieć w każdym powiecie, oraz zwiększenie współpracy między instytucjami, takimi jak szkoły, poradnie psychologiczne, sądy i organizacje pozarządowe (Forum Ekonomiczne, 2025). Zaznaczyła także, że brakuje specjalistów w systemie, ale prowadzone są już szkolenia dotyczące wsparcia psychicznego dzieci, w których wzięło już udział 20 000 nauczycieli, a liczba ta wciąż rośnie (Forum Ekonomiczne, 2025).

Dodatkowo projekt „Wsparcie rówieśnicze w zakresie zdrowia psychicznego młodzieży (peer support)”, realizowany przez Fundację Rozwoju Systemu Edukacji w partnerstwie z Ministerstwem Edukacji Narodowej i Fundacją „Instytut Edukacji Pozytywnej” w ramach programu Fundusze Europejskie dla Rozwoju Społecznego 2021–2027 (FERS), otrzymał w 2024 roku dofinansowanie w wysokości 41 milionów złotych (FERS, 2024).

Pracom podlega także ustawa o zawodzie psychologa, zapewniająca wysoką jakość usług psychologicznych, zagwarantowanie bezpieczeństwa pacjentów oraz dopuszczenie do wykonywania zawodu wyłącznie osób posiadających odpowiednie kwalifikacje, takimi jak ukończone studia z psychologii (KPRM, 2025) Nowe przepisy zastępują ustawę z 8 czerwca 2001 roku, która mimo formalnego obowiązywania nigdy nie została w pełni wdrożona z powodu licznych błędów legislacyjnych. Wprowadzenie nowej ustawy również przyczyni się do podniesienia jakości usług psychologicznych w szkołach.

Odnośnie zatrudnienia specjalistów w szkołach, zgodnie z nowelizacją Karty Nauczyciela z 2022 r. od 1 września 2024 r. obowiązują nowe standardy zatrudnienia nauczycieli specjalistów w szkołach. Minimalna liczba etatów zależy od liczby uczniów – np. szkoły z ponad 100 uczniami muszą zapewnić co najmniej 2 etaty, plus 0,2 etatu za każde kolejne 100 uczniów (Portal oświatowy, 2024). W placówkach liczących powyżej 50 uczniów, co najmniej 25% etatów musi przypadać na psychologów i pedagogów specjalnych. Ponadto w roku 2024 została wprowadzona ustawa Kamilka dotycząca standardu ochrony małoletnich przed przemocą oraz zapewnienia kompleksowej pomocy, gdy dojdzie do nieszczęścia (RPD, 2024).

Podejmowane są też działania obywatelskie, takie jak projekt ,,Niebieska Skrzyneczka” ułatwiający uczniom zgłoszenia o pomoc przy zachowaniu anonimowości czy projekt Młode Głowy prowadzone przez fundację Martyny Wojciechowskiej UNAWEZA, promujący Pierwszą Pomoc dla Zdrowia Psychicznego oraz prowadzący badania nad obecnym stanem zdrowia psychicznego młodzieży i skutecznymi metodami wsparcia w sięganiu po pomoc. Ponadto istnieją Centra Pomocy Dzieciom Fundacji Dajemy Dzieciom Siłę czy materiały udostępniane przez organizację życie warte jest rozmowy. To jedynie przykłady licznych wysiłków społeczeństwa, by zaadresować kryzys, po który nie trzeba sięgać do statystyk, by odnotować. To kolega z 2b, koleżanka z klasy, to brat lub najbliższa przyjaciółka, to dzieci znajomych czy podopieczni. Na szczęście rozwiązania i sposoby wsparcia są również aktywnie poszukiwane.

1.2. Proponowane rozwiązanie

Wyzwania w zakresie zdrowia psychicznego młodzieży mają charakter systemowy. Po stronie instytucjonalnej pojawia się niedobór specjalistów i brak spójnych rozwiązań w szkołach. Na jednego psychiatrę dziecięcego przypada około 12 tysięcy dzieci. Mimo że zmiany legislacyjne z 2022 r. (Dz.U. z 2022 r. poz. 1116) wprowadzają nowe obowiązki zatrudniania specjalistów, ich skuteczność zależy od praktycznej implementacji i zasobów kadrowych. Jednocześnie wśród dorosłych, zarówno rodziców, jak i nauczycieli, występują istotne braki w umiejętności wczesnego rozpoznawania trudności emocjonalnych u młodzieży i zapewnienia odpowiedniego wsparcia.

Z danych UNICEF (2021) wynika, że połowa zaburzeń psychicznych rozwija się przed 14. rokiem życia i często pozostaje niezdiagnozowana lub nieleczona. Interwencja publiczna jest zatem potrzebna, aby wyrównać szanse dostępu do wsparcia psychicznego w szkołach, kształcić osoby pracujące z dziećmi i młodzieżą w efektywnym towarzyszeniu młodym ludziom w trudnych momentach oraz zbudowaniu system reagowania na wczesne sygnały kryzysu, zanim dojdzie do eskalacji.

Proponowane rozwiązanie skupia się na szkole i dbaniu o rozwój kompetencji rodziców i nauczycieli w zakresie kryzysu zdrowia psychicznego a także upowszechnianie zasad pierwszej pomocy psychologicznej. Ponadto poza organem wsparcia dorosłych niezwykle ważna jest także grupa rówieśników, którzy mogą służyć pomocą i często bardziej niż dorośli są świadomi przeżywanych przez znajomych problemów.

Celem proponowanej interwencji jest zatem wzmocnienie systemu wsparcia psychicznego w szkołach poprzez integrację działań trzech grup: rodziców, nauczycieli i rówieśników.

Filar 1: Wsparcie dla rodziców

Szkolenia dla rodziców z zakresu zdrowia psychicznego, rozpoznawania oznak i wczesnego reagowania. Pewne objawy zaburzeń zdrowia psychicznego, podobnie jak zdrowia fizycznego, można nauczyć się rozpoznawać odpowiednio wcześnie po odpowiednich charakterystykach. Rodzice często nie rozumieją źródeł problemów własnych dzieci i sposobów ich pokonywania, a w skrajnych przypadkach potrafią oni zachowywać się w sposób drastycznie krzywdzący pomimo braku takowej intencji (UNAWEZA, 2023). To niezwykle istotny problem, ponieważ aż 53,2% uczniów szuka wsparcia u swoich rodziców w trudnych chwilach (UNAWEZA, 2023). Stąd też niezwykle istotne jest właściwe przygotowanie rodziców w zakresie profilaktyki kryzysu zdrowia psychicznego młodych.

Filar 2: Rozwój kompetencji nauczycieli i pracowników szkolnych

Obowiązkowe szkolenia i odnawialne co cztery lata certyfikaty z zakresu pierwszej pomocy psychologicznej, rozpoznawania sygnałów ostrzegawczych i reagowania w sytuacjach kryzysowych. Eksperci podkreślają, że pierwsza pomoc emocjonalna, tak samo jak pierwsza pomoc przedmedyczna może uratować czyjeś życie (Witkowska, UNAWEZA, 2023). Witkowska podkreśla również konieczność wzmocnienia działania z zakresu postwencji w szkołach, które obejmą wsparcie po próbie samobójczej i samobójstwie ucznia oraz informowanie o miejscach i telefonach, gdzie można otrzymać bezpłatne wsparcie w kryzysie psychicznym (2023). Osobą odpowiedzialną za kierowanie tych działań byłby psycholog szkolny zatrudniony na % etatów w zależności od rozmiaru szkoły.

Filar 3: Program wsparcia rówieśniczego

Utworzenie programu „Rówieśnik dla rówieśnika” jako części samorządów uczniowskich. Uczniowie w ramach wolontariatu, po odpowiednim przeszkoleniu, mogliby oferować wsparcie emocjonalne rówieśnikom. Tego typu rozwiązania z powodzeniem funkcjonują w szkołach międzynarodowych, takich jak United World Colleges czy New York University. Program byłby również oparty na wynikach obecnie opracowywanego i testowanego programu peer support.

Poza trzema filarami programu warto także wdrożyć anonimowe ankiety online wspierające samoekspresję uczniów, szczególnie w szkołach zdalnych oraz wykorzystanie dostępnych zasobów edukacyjnych, np. materiałów organizacji życie warte jest rozmowy.

Podsumowując, celem rozwiązania jest zwiększenie dostępności wsparcia psychologicznego w szkołach, podniesienie kompetencji dorosłych w rozpoznawaniu kryzysu oraz wzrost zaufania młodzieży do systemów wsparcia. Postęp w realizacji tych celów byłby mierzalny według następujących wskaźników: liczby przeszkolonych nauczycieli i rodziców, udział szkół i samorządów w programie wsparcia rówieśniczego, oraz poprzez monitorowanie wskaźników prób samobójczych na poziomie powiatowym i krajowym.

2. Propozycje legislacyjne

2.1 Cel regulacji

W odpowiedzi na narastający kryzys zdrowia psychicznego młodzieży w Polsce proponuje się wprowadzenie nowelizacji ustawowej oraz programu wykonawczego obejmujące:

• Obowiązek przeprowadzenia warsztatów z zakresu kryzysu emocjonalnego, potencjalnych objawów, źródeł pomocy i rozpowszechnienie ogólnodostępnych materiałów z tym związanych skierowanych do nauczycieli i rodziców

• Zapewnienie powszechnego dostępu do psychologa szkolnego we wszystkich publicznych szkołach podstawowych i ponadpodstawowych

• Systemowe wsparcie rówieśnicze – stworzenie i wdrożenie programu „Rówieśnik dla rówieśnika” w ramach samorządów uczniowskich

• Wzmocnienie odpowiedzialności instytucjonalnej – nowe obowiązki dla rad pedagogicznych, szkół i samorządów w zakresie postwencji i monitorowania ryzyk.

2.2. Planowane zmiany prawne

1. Nowelizacja ustawy z dnia 19 sierpnia 1994 r. o ochronie zdrowia psychicznego (Dz.U. 2022 poz. 2123) poprzez:

• Dodanie punktu w art. 4 ust. 2– wsparcie zdrowia psychicznego w szkołach: „W szkołach i placówkach systemu oświaty wprowadza się program wczesnego rozpoznawania sygnałów kryzysu psychicznego oraz reagowania w sytuacjach zagrożenia życia lub zdrowia psychicznego uczniów, z udziałem przeszkolonych nauczycieli, rodziców i uczniów.”

• Zmianę art. 4 ust. 2 pkt 1: rozszerzenie o obowiązek stosowania narzędzi wczesnej diagnozy i obowiązkowe szkolenia kadry oświatowej w zakresie pierwszej pomocy psychologicznej.

2. Nowelizacja ustawy z dnia 14 grudnia 2016 r. – Prawo oświatowe (Dz.U. 2023 poz. 900) poprzez:

• Dodanie punktu w art. 1:

„System oświaty ma na celu również wspieranie zdrowia psychicznego dzieci i młodzieży oraz tworzenie środowiska wspierającego ich dobrostan emocjonalny.” ● Art. 26 ust. 2 – Program wychowawczo-profilaktyczny uwzględnienie: „Działań z zakresu profilaktyki kryzysów psychicznych, prewencji samobójstw, postwencji oraz programów wsparcia rówieśniczego.”

• Art. 85 – Samorząd uczniowski dodanie ustępu w brzmieniu:

„Samorząd uczniowski może uczestniczyć w realizacji programów wsparcia rówieśniczego, w tym w działaniach na rzecz promocji zdrowia psychicznego, udzielania pomocy koleżeńskiej oraz w działaniach postwencyjnych.”

• Art. 70 ust.1 o kompetencjach rady pedagogicznej rozszerzenie o punkt: „monitorowanie ryzyk kryzysów psychicznych i postwencję po wydarzeniach samobójczych”.

3. Nowe akty wykonawcze (rozporządzenia)

Rozporządzenie Ministra Edukacji Narodowej w sprawie programu szkoleniowego obejmujące szkolenia z pierwszej pomocy psychologicznej, identyfikacji sygnałów ostrzegawczych, podstaw postwencji. Szkolenia powinny być obowiązkowe minimum raz na 2 lata, certyfikowane przez Ośrodek Rozwoju Edukacji (ORE) lub inne uprawnione instytucje.

Rozporządzenie Ministra Zdrowia ws. współpracy szkół z ośrodkami zdrowia psychicznego m.in. obowiązek wyznaczenia „szkolnego koordynatora ds. zdrowia psychicznego” (np. pedagog/psycholog).

Rozporządzenie MEN i MZ ws. programu „Rówieśnik dla rówieśnika”: wzorcowy program szkoleniowy i zasady funkcjonowania, w tym nadzór i ochrona danych.

2.3. Harmonogram i rewizja przepisów

Rok szkolny 2026/27: program pilotażowy w 100 szkołach w różnych województwach Rok szkolny 2027/28: obowiązek dla wszystkich szkół publicznych

Rok szkolny 2029/30: audyt skuteczności, raport ewaluacyjny do wyznaczonych organów

W okresie przejściowym (do końca roku szkolnego 2027/2028) szkoły będą mogły korzystać z dotacji celowych na zatrudnienie psychologów Minister Zdrowia i Minister Edukacji opracują wspólnie zestaw narzędzi edukacyjnych i zasobów do realizacji zajęć z zakresu zdrowia psychicznego.

Regulacje pozostają zgodne z innymi aktami prawnymi, przykładowo konstytucyjnym obowiązkiem ochrony zdrowia (art. 68) czy Kartą Praw Podstawowych UE (art. 24 – prawa dziecka).

3. Analiza interesariuszy

3.1. Grupy bezpośrednio dotknięte regulacją

3.2. Grupy pośrednio dotknięte regulacją

3.3 Grupy szczególnie wrażliwe i wymagające uwagi

Szczególną uwagę należy zwrócić na uczniów z obszarów wiejskich i peryferyjnych, którzy mają najmniejszy dostęp do opieki psychologicznej. Potencjalnym rozwiązaniem może być zapewnienie dostępu do e-platform. Kolejną szczególnie wrażliwą grupą jest młodzież LGBTQ+. W tej grupie występuje znacznie wyższy odsetek prób samobójczych i doświadczeń depresji, stąd też konieczne jest dostosowanie form wsparcia psychicznego do indywidualnych potrzeb.

4. Koszty w perspektywie 10 lat

Bezpośrednie koszty dla budżetu państwa obejmują organizację szkoleń dla rodziców, certyfikację nauczycieli oraz wdrożenie programu „Rówieśnik dla rówieśnika”.

4.1. Koszt szkoleń dla rodziców

Szkolenie rodziców można ograniczyć do dwóch kluczowych momentów w edukacji dziecka początku II etapu edukacyjnego (klasa 4 SP) oraz początku szkoły ponadpodstawowej (klasa 1 LO/technikum/branżowa). Takie podejście znacząco obniża koszty, przy zachowaniu szerokiego zasięgu i skuteczności.

Program objąłby rocznie ok. 640 tys. dzieci, co przy średnio 1,44 rodzica na dziecko daje 921 600 uczestników. Szkolenie byłoby głównie asynchroniczne (e-learning), z opcjonalnymi webinarami. Koszt jednostkowy to 20 zł – 15 zł na materiały i 5 zł na obsługę techniczną.

Roczny koszt programu to ok. 18,42 mln zł, plus jednorazowo 4 mln zł na przygotowanie materiałów i uruchomienie platformy. W skali 10 lat to 188,2 mln zł – znacznie mniej niż wariant zakładający coroczne szkolenia (ok. 460 mln zł) przy jednoczesnym wsparciu rodziców w dwóch najważniejszych etapach dorastania dziecka. Jeżeli koszt w dalszym ciągu byłby za wysoki można by wprowadzić szkolenia za niewielką opłatą lub sfinansować je częściowo ze składek rodzicielskich.

4.2. Koszt szkoleń dla nauczycieli

Obowiązkowych szkoleń dla nauczycieli z zakresu pierwszej pomocy psychologicznej, rozpoznawania sygnałów ostrzegawczych i reagowania w sytuacjach kryzysowych mogłyby być realizowane w pełni asynchronicznie, poprzez platformę e-learningową zawierającą moduły wideo, testy sprawdzające wiedzę oraz krótkie interaktywne scenariusze. Certyfikat potwierdzający ukończenie szkolenia obowiązywałby przez cztery lata, co oznacza, że każdego roku kurs przychodziłoby około 175 tysięcy nauczycieli. Koszt przeszkolenia jednej osoby wynosiłby 20 zł – w tym 15 zł przeznaczone byłoby na przygotowanie i aktualizację materiałów edukacyjnych, a 5 zł na obsługę techniczną platformy. Roczny koszt programu szacuje się na 3,5 mln zł, a jednorazowy koszt stworzenia materiałów i uruchomienia systemu informatycznego na 2 mln zł. W perspektywie 10 lat to koszt około 37 mln zł. Koszty zatrudnienia psychologa i ilość godzin są uregulowane Kartą Nauczyciela i budżet dla pracowników etatowych byłby określany osobno.

4.3. Koszt programu “Rówieśnik dla rówieśnika”

Program „Rówieśnik dla rówieśnika” mógłby zostać wdrożony jako część samorządów uczniowskich, z udziałem odpowiednio przeszkolonych uczniów-wolontariuszy, którzy oferowaliby podstawowe wsparcie emocjonalne swoim rówieśnikom. Wzorowany na międzynarodowych rozwiązaniach, takich jak United World Colleges czy New York University, a także na krajowym programie peer support, program ten stanowiłby uzupełnienie systemowego wsparcia psychicznego w szkołach, wzmacniając kompetencje społeczno-emocjonalne młodzieży i tworząc sieć pierwszego kontaktu wewnątrz społeczności szkolnej.

Dla porównania: program „Niebieska skrzyneczka” uzyskał budżet 141 tys. zł na realizację w jednym województwie, a program „peer support” otrzymał 41,07 mln zł na cztery lata w skali ogólnopolskiej. Wychodząc od tych proporcji i zakładając wdrożenie programu „Rówieśnik dla rówieśnika” w całej Polsce (czyli w połowie szkół podstawowych i ponadpodstawowych), można oszacować jego koszt na poziomie ok. 30 mln zł w skali dziesięcioletniej, zakładając wykorzystanie modelu szkoleniowego i części materiałów stworzonych przez program peer support. Wykorzystanie wolontariatu uczniowskiego i istniejącej infrastruktury samorządów uczniowskich oraz psychologów jako koordynatorów szkolnych pozwala na szerokie oddziaływanie przy relatywnie niskich kosztach jednostkowych.

4.4. Inne aspekty

Wśród kosztów pośrednich można wskazać ryzyko chwilowego obciążenia kadry nauczycielskiej oraz potencjalną biurokratyzację systemu certyfikacji. Jednak w dłuższej perspektywie pozytywny wpływ programu na jakość kapitału ludzkiego, dobrostan psychiczny dzieci i młodzieży oraz funkcjonowanie szkół znacznie przewyższa te obawy. Lepsza opieka psychiczna i wczesna interwencja mogą ograniczyć liczbę hospitalizacji, samookaleczeń i samobójstw, co przełoży się na zmniejszenie kosztów opieki zdrowotnej i interwencji kryzysowych. Wzmocnienie odporności psychicznej młodego pokolenia wpłynie pozytywnie na ich wyniki w nauce, relacje społeczne, a w przyszłości – także na konkurencyjność i innowacyjność całej gospodarki.

Korzyści pojawią się zarówno w krótkim jak i długim okresie. W krótkim czasie poprawi się rozpoznawanie kryzysów psychicznych w szkołach, zwiększy się dostępność pomocy oraz poczucie bezpieczeństwa uczniów. W długofalowej perspektywie program przyczyni się do zmniejszenia liczby poważnych kryzysów zdrowotnych, poprawy jakości edukacji, ograniczenia wykluczenia oraz lepszego przygotowania młodzieży do życia społecznego i zawodowego.

Podsumowując szkolenia dla rodziców, realizowane dwukrotnie w toku edukacji dziecka, kosztowałyby około 18,42 mln zł rocznie, plus 4 mln zł jednorazowo na przygotowanie platformy, co w skali dekady daje 188,2 mln zł. Szkolenia dla nauczycieli z zakresu pierwszej pomocy psychologicznej to koszt 3,5 mln zł rocznie i 2 mln zł na start, co przekłada się na łączny koszt 37 mln zł w ciągu 10 lat. Program „Rówieśnik dla rówieśnika”, oparty na pracy uczniów-wolontariuszy i istniejących strukturach szkół, można wdrożyć w całym kraju za około 30 mln zł w ciągu dekady. Łącznie trzy programy wiązałyby się z wydatkiem rzędu 255,2 mln zł w perspektywie 10 lat. W świetle powyższych analiz proponowana regulacja jest opłacalna. Stanowi ona długoterminową inwestycję w zdrowie publiczne i kapitał ludzki, której koszty są uzasadnione i relatywnie niewielkie w porównaniu do potencjalnych oszczędności i korzyści społecznych.

5. Rozwiązania międzynarodowe

W tej części opiszę rozwiązania zastosowane w innych krajach. Ich analiza pozwala ocenić, które z istniejących i przetestowanych rozwiązań są skuteczne i na ile przystawałyby do polskich realiów.

W Finlandii każda szkoła dysponuje interdyscyplinarnym zespołem specjalistów psychologiem, pielęgniarką i pedagogiem a wsparcie psychologiczne jest dostępne dla każdego ucznia (Finnish National Agency for Education, 2014). To sprawia, że dzieci mogą liczyć na szybką pomoc, zanim problem się pogłębi. Dodatkowo nacisk w edukacji położony jest na indywidualny rozwój i zainteresowania ucznia, co sprawia, że dobrostan jest uwzględniony także w podstawie programowej i dodatkowo uregulowany prawnie poprzez Basic Education Act oraz Pupil and Student Welfare Act (Finnish National Agency for Education, 2014). Wsparcie jest także oferowane w formie warsztatów i większej współpracy szkoły z rodzicami. Jednak taki model wymaga stabilnej liczby dobrze przygotowanych specjalistów i dużych nakładów finansowych a to w Polsce, przy obecnych brakach kadrowych, może być trudne do natychmiastowego wdrożenia.

Z kolei w Szwecji każdy uczeń ma prawo do kontaktu z psychologiem i kuratorem, a działania na rzecz dobrostanu psychicznego są częścią obowiązkowego programu „zdrowia ucznia”. Szkoły prowadzą zajęcia z edukacji emocjonalnej i profilaktyki depresji. Nowoczesne rozwiązania cyfrowe i platformy internetowe pozwalają specjalistom prowadzić terapię zdalnie, dzięki czemu mogą objąć wsparciem szersze grono odbiorców (Instytut Wspomagania Oświaty, 2021). Aplikacje komputerowe i mobilne umożliwiają śledzenie postępów uczestników, przesyłanie zadań i materiałów edukacyjnych oraz utrzymywanie relacji terapeutycznych w środowisku online (Instytut Wspomagania Oświaty, 2021). Podobnie jak w Finlandii kluczowe jest zindywidualizowane podejście do ucznia.

W Austrii opieka nad zdrowiem psychicznym młodzieży realizowana jest w ramach Kinder und Jugendgesundheitsstrategie oraz krajowych celów zdrowotnych – stawia się na rozwój umiejętności życiowych, wczesne wykrywanie problemów i rozbudowę psychiatrii dziecięcej oraz jednostek psychosomatycznych. Narodowa strategia zdrowia psychicznego kładzie nacisk na profilaktykę (w tym zapobieganie samobójstwom), walkę ze stygmatyzacją i stabilne finansowanie usług lokalnych, wspierane całodobowymi telefonami wsparcia w ramach planu SUPRA (Komisja Europejska, 2024). Jednocześnie zwiększa się liczbę specjalistów i miejsc leczenia (program „Mangelfach”), integruje sieć usług oraz rozwija bezpłatne platformy online, takie jak feel-ok.at i Mindbase (Komisja Europejska, 2024). Dodatkowo działają programy dla osób z zaburzeniami odżywiania, ofiar przemocy domowej („Hinter der Fassade”) oraz wsparcia dla uchodźców po traumie (Komisja Europejska, 2024).

Francuski model opiera się na współpracy szkół z zewnętrznymi centrami zdrowia psychicznego dla młodzieży – tzw. Maisons des Adolescents (L’Association nationale des Maisons des Adolescents, 2025). Dzięki temu nauczyciele są odciążeni, a uczniowie mają dostęp do wyspecjalizowanej pomocy. Jednak w Polsce brakuje podobnych, jednolitych instytucji, zwłaszcza w mniejszych miejscowościach, co utrudniałoby przeniesienie tego modelu.

W Niemczech poszczególne landy wdrażają własne strategie, przykładowo Berlin i Bawaria obowiązkowo szkolą nauczycieli z pierwszej pomocy psychologicznej, a w niektórych szkołach działają asystenci zdrowia i programy rówieśnicze. Taka elastyczność umożliwia dopasowanie wsparcia do lokalnych potrzeb, ale jednocześnie prowadzi do dużych różnic między regionami i braku spójności w dostępie do pomocy.

Z tych przykładów płynie kilka wspólnych wniosków. Warto w Polsce wprowadzić obowiązkowe szkolenia dla nauczycieli z pierwszej pomocy psychologicznej, wzmocnić samorządy uczniowskie o elementy wsparcia rówieśniczego i zadbać o obecność osoby odpowiedzialnej za koordynację działań w zakresie zdrowia psychicznego w każdej szkole. Kluczowa może być także edukacja emocjonalna jako część programu nauczania, która w Skandynawii przynosi bardzo dobre rezultaty.

Nie wszystkie modele da się jednak przenieść bez zmian. Pomysły silnie oparte na zewnętrznych instytucjach, jak we Francji, czy bardzo zdecentralizowane podejścia, jak w Niemczech, mogą nie sprawdzić się w Polsce. Nasz system edukacji wymaga raczej spójnych, ogólnopolskich standardów z możliwością lokalnej adaptacji.

Dlatego proponowane rozwiązania w tym projekcie są realistyczne: opierają się na trzech filarach – nauczycielach, rodzicach i uczniach – i korzystają z istniejącej struktury szkoły. Nie wymagają rewolucji, lecz mądrego, stopniowego wdrażania. Są zgodne z przepisami i możliwe do przetestowania już dziś, poprzez pilotaże, które pokażą, jak najlepiej zadbać o psychiczne zdrowie dzieci i młodzieży.

Bibliografia

Association Nationale des Maisons des Adolescents (ANMDA). (b.d.). Accueil. https://anmda.fr/

Cerel, J., Brown, M.M., Maple, M., Singleton, M., van de Venne, J., Moore, M. and Flaherty, C. (2019), How Many People Are Exposed to Suicide? Not Six. Suicide and Life Threatening Behavior, 49(2): 529-534. https://doi.org/10.1111/sltb.12450

Finnish National Agency for Education. (b.d.). Promoting wellbeing.

https://www.oph.fi/en/education-and-qualifications/promoting-wellbeing

Forum Ekonomiczne. (2025). Razem w walce z depresją – zdrowie psychiczne dzieci i młodzieży.

https://www.forum-ekonomiczne.pl/aktualnosci/razem-w-walce-z-depresja-zdrowie-psychicz ne-dzieci-i-mlodziezy

Fundacja Rozwoju Systemu Edukacji. (2024). FERS – Peer Support. https://www.frse.org.pl/fers-peer-support

Fundacja Życie warte jest rozmowy. (b.d.). Życie warte jest rozmowy: zatrzymaj samobójstwo. https://zwjr.pl

Instytut Wspomagania Społecznego i Pedagogicznego Online (IWSP). (b.d.). Pomoc psychologiczno-pedagogiczna w różnych krajach – porównanie. https://www.iwspo.pl/pomoc-psychologiczno-pedagogiczna-w-roznych-krajach-porownanie# Wykorzystanie_Technologii_w_Pomocy_Psychologiczno-Pedagogicznej%E2%80%8D_w_

%E2%81%A4Szwecji

IRE Studia. (b.d.). Co zawiera „Karta Nauczyciela”? 10 najważniejszych faktów. https://www.ire-studia.edu.pl/co-zawiera-karta-nauczyciela-10-najwazniejszych-faktow/

Kancelaria Prezesa Rady Ministrów. (2025). Rządowy projekt ustawy o zawodzie psychologa oraz samorządzie zawodowym psychologów [Druk nr 1344].

https://www.gov.pl/web/premier/projekt-ustawy-o-zawodzie-psychologa-oraz-samorzadzie-z awodowym-psychologow2

Komisja Europejska/EACEA/Eurydice. (2024). Zdrowie psychiczne – Austria (Youth Wiki). https://national-policies.eacea.ec.europa.eu/youthwiki/chapters/austria/75-mental-health

Komisja Europejsk. (b.d.). Mental health.

https://health.ec.europa.eu/non-communicable-diseases/mental-health_en

Medexpress. (2025). Rada Ministrów przyjęła projekt ustawy o zawodzie psychologa oraz samorządzie zawodowym psychologów.

https://www.medexpress.pl/zawody-medyczne/rada-ministrow-przyjela-projekt-ustawy-o-za wodzie-psychologa-oraz-samorzadzie-zawodowym-psychologow/

Ministerstwo Edukacji Narodowej. (2024). Wiceminister Paulina Piechna‑Więckiewicz pełnomocnikiem Ministra Edukacji ds. zdrowia psychicznego uczniów. https://www.gov.pl/web/edukacja/wiceminister-paulina-piechna-wieckiewicz-pelnomocnikie m-ministra-edukacji-ds-zdrowia-psychicznego-uczniow

Ministerstwo Sprawiedliwości. (2024). Ustawa Kamilka: wyjaśnienia i najczęściej zadawane pytania.

https://www.gov.pl/web/sprawiedliwosc/ustawa-kamilka-wyjasnienia-i-najczesciej-zadawane -pytania

Misiurewicz-Gabi, A., & Mirska, D. (2024, 21 października). Zdrowie psychiczne dzieci i młodzieży – wreszcie mówimy o nim więcej. Menedżer Zdrowia. https://www.termedia.pl

Młode Głowy. (2025). Jak mówić o zdrowiu psychicznym merytorycznie, odpowiedzialnie i wrażliwie?https://mlodeglowy.pl/jak-mowic-o-zdrowiu-psychicznym-merytorycznie-odpowi edzialnie-i-wrazliwie/

Polityka Zdrowotna. (2025). W szkołach będzie rozszerzona edukacja.

zdrowotna?https://politykazdrowotna.com/artykul/w-szkolach-bedzie-rozszerzona-n1379700

Polskie Forum Rodziców. (2025. Katastrofalne skutki nowego przedmiotu – edukacji zdrowotnej w szkole.

https://polskieforumrodzicow.pl/aktualnosci/katastrofalne-skutki-nowego-przedmiotu-edukac ji-zdrowotnej-w-szkole

Portal Oświatowy. (2024). Ilu specjalistów zatrudnić w szkole od roku szkolnego 2024/2025?https://www.portaloswiatowy.pl/zatrudnianie-nauczycieli/ilu-specjalistow-zatrudn ic-w-szkole-od-roku-szkolnego-20242025-21952.html

Portal Samorządowy. (2024). Ministerstwo chce przyciągnąć psychologów do szkół. Będzie nowy program.

https://www.portalsamorzadowy.pl/edukacja/ministerstwo-chce-przyciagnac-psychologow-do -szkol-bedzie-nowy-program,521930.html

Profinfo. (2024). Czym jest Karta Nauczyciela i do czego uprawnia? Poznaj 10 faktów i mitów.

https://www.profinfo.pl/blog/czym-jest-karta-nauczyciela-i-do-czego-uprawnia-poznaj-10-fa ktow-i-mitow/

Rymarz Zdort Maruta. (2024). Raport regulacyjny: Poprawa ochrony zdrowia psychicznego dzieci i młodzieży w Polsce. Zrealizowany przez zespół Life Sciences kancelarii Rymarz Zdort Maruta we współpracy z UNICEF Polska. Redakcja: M. Papis. Autorzy: P. Kaźmierczyk, M. Papis, J. Nowosielska-Łaskawiec, J. Bednarski. Nadzór merytoryczny: A. Partyka-Opiela.

https://prowly-prod.s3.eu-west-1.amazonaws.com/uploads/landing_page_image/image/56289 9/92d1c1d004384da10084b9845929ec69.pdf

Rzecznik Praw Dziecka. (2024). Ustawa „Kamilka” weszła w życie – to zobowiązanie dla dorosłych do lepszej ochrony dzieci.

https://brpd.gov.pl/2024/02/15/ustawa-kamilka-weszla-w-zycie-to-zobowiazanie-dla-doroslyc h-do-lepszej-ochrony-dzieci/

Shain, B., & COMMITTEE ON ADOLESCENCE (2016). Suicide and Suicide Attempts in Adolescents. Pediatrics, 138(1), e20161420. https://doi.org/10.1542/peds.2016-1420

UNICEF Polska. (2024). Zdrowie psychiczne dzieci i młodzieży w Polsce: Jak poprawiać 19

sytuację najmłodszych i polepszać ich komfort oraz samopoczucie.

https://centrum-prasowe.unicef.pl/327729-zdrowie-psychiczne-dzieci-i-mlodziezy-w-polsce-j ak-poprawiac-sytuacje-najmlodszych-i-polepszac-ich-komfort-oraz-samopoczucie

Ustawa z dnia 19 sierpnia 1994 r. o ochronie zdrowia psychicznego (Dz.U. 2022, poz. 2123). Ustawa z dnia 14 grudnia 2016 r. – Prawo oświatowe (Dz.U. 2023, poz. 900, ze zm.).

Urząd Marszałkowski Województwa Mazowieckiego. (b.d.). Projekt 2129. https://bom.mazovia.pl/projekt/2129

Związek Nauczycielstwa Polskiego. (2024). Karta Nauczyciela: fakty i mity. https://znp.edu.pl/karta-nauczyciela-fakty-i-mity/

Problem

Polska stoi przed poważnym wyzwaniem demograficznym i społecznym. Przy założeniu utrzymania się obecnych trendów demograficznych na koniec XXI wieku, liczba ludności Polski wyniosłaby 16,3 mln, co oznacza spadek w stosunku do 2025 r. o 56,4%. Z danych GUS wynika, że liczba osób w wieku 60+, która w 2023 wynosiła 26,3% ludności Polski, do 2050 roku, czyli w ostatnim roku prognozy urzędu, wzrośnie do 13,7 mln i obejmie ponad 40 proc. społeczeństwa). Dla porównania w 1989 roku osoby w wieku 60+ stanowiły tylko 17,3 % społeczeństwa. Historycznie wysoki wyniki osignął również wsółczynnik obciążenia demograficznego osobami starszymi w wieku 65 lat i więcej, który wzrósł od 18,9 w 2003 roku do 30,9 w 2023.

Istnieje wiele sposobów na walkę z tą katastrofą demograficzną : stymulacja dzietności, imigracja, czy robotyzacja. Jednak spadek dzietność jest światowym trendem, a polska próba walki z nim poniosła klęskę. 500+ podniosło dzietność z 1,29 do 1,45, by w 2022 spaść poniżej poziomu wyjściowego. Imigracja wywołuje silne napięcia społeczne i może być trudna do utrzymania politycznie. Robotyzacja z kolei wciąż nie daje gwarancji, że zdoła zrównoważyć ubytek rąk do pracy, zwłaszcza w usługach publicznych czy opiece. Dlatego kluczowy — i często niedoceniany — element układanki to wzrost wskaźnika zatrudnienia wśród osób w wieku 55+. To ogromna, niewykorzystana rezerwa. Jeśli uda się wydłużyć aktywność zawodową nawet o kilka lat, Polska może zyskać czas, stabilność i siłę roboczą tam, gdzie najbardziej jej zabraknie. I właśnie to ma pokazać pilotaż dochodu podstawowego: czy da się stworzyć bezpieczne warunki, w których osoby starsze będą chciały i mogły pozostać aktywne zawodowo. Nie przez przymus, lecz przez sens i bezpieczeństwo.

Od 2013 roku do 2023 wskaźnik zatrudnienia (liczony dla grupie wiekowej 25-54 lata, wzrósł z 84,6 proc do 88,6% przewyższając średnią unijną (87%). Jednakże wskaźnik zatrudnienia osób w wieku 50+ w Polsce jest niższy niż średnia unijna (w Polsce 56,6% osób przy średniej unijnej 64,6%), dlatego aktywizacja tej grupy wiekowej dałaby duże korzyści. Gdyby tyle samo Polaków w wieku 50+ pracowało co Holendrów w tym samym wieku w Holandii (na rok 2024 w grupie 55-64 lata było to ponad 75%), jednym z liderów UE, dałoby to gospodarce ponad 1,8 mln dodatkowych rąk i głów gotowych do pracy. Zapełniłoby to ponad 93% 2 milionowej dziury na rynku pracy do 2035 roku.

Niski wskaźnik zatrudnienia dotyczy szczególnie regionów o słabej infrastrukturze i niskim poziomie rozwoju społeczno-ekonomicznego, takich jak Warmia i Mazury, w których wskaźnik zatrudnienia jest jeszcze niższy, 56,4 % w porównaniu do średniej 58,6% dla całego kraju.

Województwo Warmińsko Mazurskie to region o najwyższym bezrobociu, najniższej aktywności gospodarczej i najniższym poziomie wykształcenia w kraju. Transformacja lat 90. uderzyła tu wyjątkowo boleśnie, a dziś odpływ młodych, brak infrastruktury i rozproszone osadnictwo pogłębiają wykluczenie.

● Wysokie bezrobocie: W 2023 roku stopa bezrobocia rejestrowanego w regionie wynosiła 8,3% podczas gdy w Polsce wynosiła 5,1%. Ponadto stopa bezrobocia w powiecie bartoszyckim wynosiła 16,6,%. Była ponad trzykrotnie wyższa niż wskaźnik wyliczony dla kraju, a powiat bartoszycki pod względem wysokości tego wskaźnika był w województwie warmińsko-mazurskim na pierwszym miejscu, a w Polsce na szóstym.

● Niski poziom wykształcenia: Warmińsko-mazurskie to województwo o najwyższym udziale osób o wykształceniu podstawowym, podstawowym nieukończonym i bez wykształcenia szkolnego na poziomie 17,6% w porównaniu do 13,8% w całym kraju

● Niska aktywność przedsiębiorcza: Województwo ma jeden z najniższych wskaźników przedsiębiorczości w kraju. W 2024 r. na 1000 mieszkańców województwa warmińsko-mazurskiego przypadało 111 podmiotów gospodarki narodowej (13 miejsce w kraju).

W efekcie rośnie liczba osób przedwcześnie odchodzących z rynku pracy, co powoduje obciążenia systemu emerytalnego i socjalnego, ogranicza potencjał gospodarczy kraju i pogłębia skutki negatywnych trendów demograficznych.

Przyczyny problemu to m.in.:

• Niewystarczające wsparcie dochodowe dla osób starszych przed emeryturą,

• Bariery zdrowotne i psychologiczne,

• Niska motywacja do pozostawania aktywnym zawodowo w starszym wieku,

• Niewystarczająca oferta elastycznych form zatrudnienia, zwiększania kompetencji i przekwalifikowania.

Rozwiązanie

Proponuję o uruchomić program pilotażowego gwarantowanego dochodu podstawowego w powiecie bartoszyckim w miastach Sępopol, Bisztynek i Górowo Iławeckie jako sposób na zwiększenie aktywności zawodowej. Jeśli pilotaż zakończyłby się sukcesem, mógłby on zostać wdrożony w całym kraju.

Pilotaż obejmowałby osoby powyżej 55. roku życia do wieku emerytalnego – niezależnie od statusu zawodowego – i zakładałby wypłatę miesięcznego świadczenia w wysokości 1800 zł przez okres 24 miesięcy.

Proponowana wysokość wsparcia jest powiązana z poziomem minimum socjalnego, które według danych Instytutu Pracy i Spraw Socjalnych (IPiSS) w 2024 r. wyniosło 1 818,35 zł dla osoby gospodarującej samotnie w wieku produkcyjnym – czyli takie, które pozwala na zaspokojenie podstawowych potrzeb życiowych, ale nie na pełne uczestnictwo w życiu społecznym i kulturalnym, jak w przypadku minimum egzystencjalnego.

Wysokość wsparcia jest też oparta o świadczenia w programach BDP w innych krajach. W Finlandii świadczenie wynosiło 560 €, czyli równowartość zasiłku dla bezrobotnych. W Niemczech (Mein Grundeinkommen) uczestnicy otrzymywali 1 200 € miesięcznie – kwotę obliczoną jako wystarczającą do pokrycia kosztów podstawowego utrzymania i umożliwiającą edukację lub zmianę pracy. W Indiach natomiast wypłaty stanowiły ok. 20–30% lokalnego dochodu gospodarstwa domowego i miały pokrywać podstawowe potrzeby żywnościowe i zdrowotne.

Taka forma wsparcia przede wszystkim umożliwia aktywizację zawodową osób 55+, co jest kluczowe dla naszego pilotażu. W odróżnieniu od tradycyjnych świadczeń, gwarantowany dochód podstawowy (GDP) nie zniechęca do podejmowania pracy – wręcz przeciwnie, badania z niemieckiego pilotażu pokazują, że beneficjenci nie tylko nie zmniejszali swojej aktywności zawodowej, ale często decydowali się na zmianę pracy czy podjęcie edukacji i szkoleń. Dzięki temu program daje realną swobodę wyboru, pozwalając ludziom zyskać czas na przekwalifikowanie się lub znalezienie lepszej, bardziej satysfakcjonującej pracy, bez lęku o utratę podstawowego źródła dochodu. To strategiczne wsparcie dla osób przedemerytalnych, które często stoją przed trudnymi decyzjami zawodowymi lub zdrowotnymi.

Pozostałe korzyści są równie ważne, choć bardziej uzupełniające:

• GDP zwiększa lokalną konsumpcję i popyt – jak pokazały pilotaże w Indiach, gdzie wzrost wydatków na żywność, zdrowie i edukację ożywił gospodarkę lokalną.

• Gwarantowany dochód jest znacznie łatwiej dostępny niż tradycyjne świadczenia, eliminując bariery informacyjne i biurokratyczne, które często powodują, że uprawnione osoby z niego nie korzystają.

• Niweluje tzw. „pułapkę bezrobocia”, czyli utratę dochodu przy próbie powrotu do pracy, ponieważ nie jest uzależniony od innych źródeł dochodu ani od statusu zatrudnienia.

• Redukuje koszty administracyjne – fiński pilotaż pokazał, że prostota wypłat minimalizuje biurokrację i ułatwia pracę urzędnikom.

• To także inwestycja w stabilność społeczną – w Finlandii beneficjenci zgłaszali większe zaufanie do instytucji i lepsze samopoczucie, co sprzyja spójności i rozwojowi społeczności.

Województwo Warmińsko to nie tylko szczególny region, ale przede wszystkim charakterystyczna społeczność, którą najtrudniej zmotywować do aktywności zawodowej, ale której sukces może dać Polsce bezcenny model działania. Powiat bartoszycki, jako powiat z najwyższą stopą bezrobocia w województwie, stanowi więc najlepszy region do przeprowadzenia pilotażu. Bowiem jeśli GDP spowoduje aktywizację zawodową osób w wieku 55–64 w najtrudniejszym regionie Polski, to znaczy, że może stać się narzędziem do zmniejszania różnic regionalnych na całej Warmii i Mazurach, a później w całym kraju.

A jak wskazują doświadczenia, nawet „pasywny” dochód wspomagający dla osób 50+ nie rozleniwia – wręcz przeciwnie: stabilizuje i pomaga w powrocie na rynek pracy. W UE funkcjonuje mechanizm income support for older workers w ramach Europejskiego Funduszu Dostosowania do Globalizacji (EGF), który wspiera osoby 55+ tracące pracę bez konieczności spełniania rygorów aktywnego poszukiwania zatrudnienia. Ewaluacje pokazują, że średnio ok. 55% beneficjentów znalazło nowe zatrudnienie w ciągu 6 miesięcy po zakończeniu wsparcia (z odsetkami od 28 % we Francji do nawet 92 % w Finlandii). Dodatkowo, w badaniach beneficjentów – niezależnie od sektora – 70 % deklarowało powrót do stabilnej pracy (42 % pracy stałej + 28 % tymczasowej) po uczestnictwie w programie . To konkretne dowody na to, że dobrze zaprojektowany dochód wspomagający wcale nie usypia aktywności – a może być kluczem do skutecznej krajowej aktywizacji.

Z kolei w USA program Reemployment Trade Adjustment Assistance (RTAA), skierowany wyłącznie do starszych pracowników – w wieku 50 lat i więcej – dotkniętych utratą pracy w wyniku globalizacji, oferuje ubezpieczenie płacowe, które pokrywa do 50% różnicy między wcześniejszym a obecnym wynagrodzeniem – przez dwa lata i do kwoty 10 tys. dolarów. Badanie przeprowadzone przez ekonomistów z Federal Reserve Bank of New York, Carnegie Mellon i UC Berkeley pokazuje, że RTAA wyraźnie zwiększa wskaźniki zatrudnienia u osób 50+, nawet w warunkach masowych zwolnień. W badanej grupie wiekowej (47–53 lata), zaledwie dwie trzecie było aktywnych zawodowo cztery lata po utracie pracy – jednak wśród beneficjentów RTAA odsetek ten wynosił około 80%, co stanowi znaczną poprawę.

Cele i wskaźniki sukcesu pilotażu:

• Zwiększenie aktywności zawodowej osób 50+ o x% w ciągu 2 lat pilotażu,

• Poprawa subiektywnego poczucia bezpieczeństwa ekonomicznego uczestników programu,

• Wzrost udziału osób starszych w szkoleniach i programach przekwalifikowania.

Propozycje koordynatorów

1. Samorząd Województwa Warmińsko-Mazurskiego

• Posiada odpowiednią infrastrukturę i doświadczenie w zarządzaniu projektami unijnymi i społecznymi.

• Może pełnić funkcję głównego koordynatora ze względu na nadzór nad regionem i większe zasoby administracyjne.

2. Powiat Bartoszycki (Urząd Powiatowy)

• Kluczowy partner lokalny odpowiedzialny za kontakty z mieszkańcami i realizację działań na poziomie powiatu.

• Zapewni lokalne wsparcie i pomoże w identyfikacji uczestników pilotażu.

3. Instytuty Badawcze i Akademickie (np. Uniwersytet Warmińsko-Mazurski, Instytut Badań Strukturalnych)

• Odpowiedzialne za ewaluację pilotażu, analizę danych i rekomendacje na przyszłość.

• Zapewnią niezależną ocenę skuteczności programu.

4. Centra Pomocy Społecznej i Powiatowy Urząd Pracy

• Realizacja działań aktywizacyjnych i wsparcia uczestników.

• Będą współpracować przy monitoringu i organizacji szkoleń.

Propozycje finansowania

1. Budżet Samorządu Województwa i Powiatu

• Finansowanie ze środków własnych lub rezerwy na innowacje społeczne.

• Umożliwia testowanie rozwiązań dopasowanych do lokalnych potrzeb.

2. Fundusze Unijne (Europejski Fundusz Społeczny+, Programy regionalne)

• Główne źródło finansowania projektów społecznych o takim charakterze.

• Warunkiem jest solidny plan i dobre zarządzanie projektem.

3. Ministerstwo Rodziny i Polityki Społecznej / Ministerstwo Finansów

• Mogą wspierać pilotaże jako część narodowej strategii walki ze starzeniem się społeczeństwa i ubóstwem.

• Zapewnią skalowalność i możliwość przeniesienia pilotażu na poziom krajowy.

4. Partnerstwa Publiczno-Prywatne (PPP)

• Współpraca z firmami i fundacjami zainteresowanymi innowacjami społecznymi.

• Mogą wnieść know-how i dodatkowe środki finansowe.

Harmonogram

Analiza interesariuszy

Grupy wrażliwe:

• Osoby z niepełnosprawnościami,

• Osoby z niskim poziomem wykształcenia,

• Kobiety.

Koszty w perspektywie 10 lat

Założenia:

Bezpośrednie koszty:

Koszty pośrednie:

Bilans 2-letni:

Korzyści:

Wnioski opłacalności:

1. Pilotaż dochodu podstawowego dla 800 osób w regionie jest opłacalny społeczno-ekonomicznie, generując netto ponad 1,9 mln zł zysku w perspektywie 10 lat.

2. Główne korzyści to oszczędności w systemie emerytalnym wynikające z opóźnienia przejścia na emeryturę, które przynoszą blisko 9 mln zł oszczędności.

3. Wzrost aktywności zawodowej i związane z tym wyższe wpływy podatkowe stanowią kluczowy element dodatniego bilansu — łącznie ponad 29 mln zł z tytułu powrotu do pracy i efektu mnożnikowego.

4. Koszty pilotażu oraz administracyjne są relatywnie niskie (ok. 40 mln zł), a inwestycja w szkolenia i aktywizację zwiększa efektywność programu. Roczny koszt wprowadzenia pilotażu wynosi 18 144 000 zł, co stanowi zaledwie około 1% dochodu budżetu województwa Warmińsko-Mazurskiego, który jest równy 1 619 441 232,55 zł

5. Koszty pośrednie, takie jak spadek wpływów podatkowych osób nieaktywnych czy ryzyko wypierania pracy, są uwzględnione i nie przewyższają korzyści.

6. Dodatkowe korzyści zdrowotne i społeczne, choć trudne do pełnego zmierzenia, znacząco podnoszą wartość programu poprzez zmniejszenie wydatków na opiekę zdrowotną i interwencje kryzysowe.

Podsumowując, program pilotażowy jest efektywną inwestycją, która może stanowić bazę do dalszego rozwoju i wdrożenia dochodu podstawowego na szerszą skalę. Pilotaż dochodu podstawowego to nie tylko realna korzyść ekonomiczna w skali regionu, ale także strategiczne wsparcie w obliczu starzejącego się społeczeństwa.

Przegląd badań i analiz

Bezwarunkowy Dochód Podstawowy. Nowy pomysł na państwo opiekuńcze?, Polski Instytut Ekonomiczny 2020

1. Ogromna nieświadomość społeczna – 87% Polaków nigdy nie słyszało o BDP

To jedno z najbardziej zaskakujących ustaleń. Pomimo że wiele osób korzysta w Polsce z programów o cechach zbliżonych do dochodu podstawowego (np. 500+), zdecydowana większość społeczeństwa nie zna ani pojęcia, ani koncepcji BDP.

Społeczna debata o BDP w Polsce nie istnieje w praktyce, mimo że elementy tego mechanizmu są obecne w rzeczywistości. To stwarza zarówno zagrożenie braku akceptacji (bo nowość budzi lęk), jak i szansę na przekierowanie narracji: nie wdrażamy czegoś obcego – tylko systematyzujemy i modernizujemy to, co już funkcjonuje.

2. Luka poznawcza: dysonans między postrzeganiem siebie a innych

• 77% Polaków deklaruje, że nadal pracowałoby, gdyby otrzymywało BDP.

• Jednocześnie 22% uważa, że inni ludzie przestaliby pracować.

Istnieje silna społeczna nieufność i stereotypizacja. Ludzie wierzą w swój etos pracy, ale nie ufają, że inni zachowają się podobnie. To może generować opór wobec polityki opartej na zaufaniu społecznym, jaką jest BDP.

Mamy tu klasyczny efekt „ja vs. inni” – ludzie przeceniają własne pozytywne cechy i umniejszają je u innych. Ta luka poznawcza może sabotować wdrożenie programów opartych na zaufaniu, jeśli nie zostanie odpowiednio zaadresowana komunikacyjnie i edukacyjnie.

3. Wysokie poparcie przy odpowiedniej prezentacji koncepcji

Mimo początkowej nieznajomości pojęcia BDP, aż 51% respondentów opowiada się za jego wdrożeniem, jeśli poznają założenia i sposób działania.

Poparcie dla BDP może rosnąć dynamicznie, jeśli towarzyszy mu dobrze zaplanowana kampania informacyjna i edukacyjna. Istnieje podatny grunt, by zbudować narrację wokół GDP jako rozwiązania racjonalnego i empirycznie wspieranego.

4. Problemy z finansowaniem – ale również błędne założenia modelowe

Raport PIE wskazuje, że pełnoskalowy BDP (dla całej Polski) byłby bardzo trudny do sfinansowania – to koszt 376 mld zł rocznie. Ale wyliczenia opierają się na uniwersalnym i powszechnym modelu BDP, a nie na celowanym GDP dla wybranej grupy (np. 50+), jak w Twojej propozycji.

Krytyka kosztów BDP nie odnosi się wprost do Twojego modelu. GDP w wersji ograniczonej terytorialnie i demograficznie (np. pilotaż w Warmińsko-Mazurskim dla 50+) może być finansowo realny, szczególnie gdy zastępuje inne świadczenia.

Podsumowanie:

• W świadomości społecznej brakuje języka i zaufania do idei BDP, mimo że realnie wiele osób już funkcjonuje w systemie z jego elementami.

• Twoja propozycja GDP dla 50+ w konkretnym regionie to pragmatyczna alternatywa wobec utopijnych, kosztownych modeli – i może być komunikowana nie jako „coś nowego”, ale jako „to, co już działa – lepiej i mądrzej”.

• Największą barierą może nie być ekonomia, ale percepcja społeczna i brak wiary w innych – stąd potrzebne są narracje oparte na danych, przykładach i testowalności.

Polski Projekt “Aktywne Pogranicze”

W 2021 roku Stowarzyszenie Warmińsko-Mazurskich Gmin Pogranicza, opracowało projekt „Aktywne Pogranicze”. Celem tego przedsięwzięcia było przetestowanie koncepcji bezwarunkowego dochodu podstawowego (BDP) w jednym z najbardziej zmarginalizowanych regionów Polski – przygranicznych gminach Warmii i Mazur. Projekt zakładał wypłatę 1300 zł miesięcznie przez dwa lata dla mieszkańców dziewięciu gmin: Barciany, Bartoszyce, Braniewo, Budry, Dubeninki, Górowo Iławeckie, Lelkowo, Sępopol i Srokowo . Projekt był pierwszym w Polsce podejściem do przetestowania idei bezwarunkowego dochodu podstawowego (BDP) w praktyce. Choć sama inicjatywa zasługuje na uznanie za odwagę eksperymentu i wrażliwość na problemy peryferyjnych regionów, jej założenia koncepcyjne oraz metodologia zawierały szereg istotnych słabości, które ograniczają wartość wniosków płynących z projektu – zwłaszcza jeśli chodzi o jego potencjał wdrożeniowy w szerszej skali.

1. Brak jasno zdefiniowanego celu politycznego

Największą słabością projektu była jego niejednoznaczna motywacja – twórcy próbowali odpowiedzieć „na wszystko”, przez co nie odpowiedzieli na nic konkretnie. Dochód podstawowy miał tu pełnić jednocześnie funkcję narzędzia przeciwdziałania ubóstwu, wsparcia lokalnej konsumpcji, aktywizacji społecznej i testu systemowego – bez określenia, które z tych zadań jest nadrzędne.

2. Zbyt szerokie i nieukierunkowane kryteria uczestnictwa

Projekt zakładał wypłatę świadczenia dla wszystkich mieszkańców wybranych gmin, niezależnie od wieku, aktywności zawodowej, sytuacji zdrowotnej czy poziomu wykluczenia. Tymczasem jedno z głównych wyzwań regionu to długotrwała bierność zawodowa wśród określonych grup – np. osób w wieku 50+, osób z niskimi kwalifikacjami czy kobiet po przerwie zawodowej.

3. Nieuwzględnienie wyzwań demograficznych

W projekcie nie podjęto wprost problematyki katastrofy demograficznej – a więc jednego z najistotniejszych wyzwań, z którymi mierzy się cały region Warmii i Mazur (i szerzej – cała Polska). Brak dzietności oraz starzenie się społeczeństwa to procesy trwałe, których nie zmieni kolejna forma wsparcia dochodowego. Należało więc zadać pytanie, jak BDP może wpłynąć na skłonność do podejmowania pracy, edukacji i dłuższej aktywności zawodowej – nie tylko na jakość życia w krótkim okresie.

4. Ograniczona skalowalność i brak zaplecza wdrożeniowego

Choć projekt formalnie miał być pilotażem, nie przedstawiono żadnej mapy drogowej, jak ewentualne pozytywne wyniki miałyby zostać przekształcone w politykę publiczną. Brakowało analizy kosztów, wariantów finansowania, planu wdrożeniowego czy oceny wpływu na istniejący system świadczeń społecznych. Projekt pozostał więc w sferze lokalnego eksperymentu – wartościowego poznawczo, ale mało przydatnego w sensie operacyjnym.

Niemiecki Pilotaż Dochodu Podstawowego

W latach 2021–2024 niemieckie stowarzyszenie Mein Grundeinkommen przeprowadziło jeden z najważniejszych europejskich pilotaży dochodu podstawowego. 122 osoby przez 3 lata otrzymywały 1200 euro miesięcznie, bez żadnych warunków. Celem programu było zbadanie wpływu dochodu podstawowego na życie codzienne, zdrowie psychiczne, relacje społeczne, aspiracje i decyzje zawodowe. Wyniki wskazały:

• Dochód podstawowy nie zmniejsza aktywności zawodowej

Odsetek osób pracujących pozostał niemal identyczny w grupie z dochodem podstawowym i grupie kontrolnej przez cały czas trwania badania (3 lata). Średnia liczba przepracowanych godzin tygodniowo wynosiła w obu grupach 40 godzin i nie zmieniła się po wprowadzeniu BDP.

• Większa mobilność zawodowa w grupie BDP

W ciągu 18 miesięcy od rozpoczęcia wypłat znacznie więcej osób z grupy BDP zmieniło miejsce pracy w porównaniu z grupą kontrolną.

• Dochód podstawowy stymuluje oszczędzanie

Dzięki dochodowi podstawowemu uczestnicy otrzymujący dochód podstawowy oszczędzali średnio o 450 euro więcej miesięcznie niż grupa kontrolna.

• Większe zaangażowanie w edukację i rozwój

Osoby z grupy BDP częściej decydowały się na rozpoczęcie studiów wyższych lub kontynuowanie edukacji niż uczestnicy grupy kontrolnej.

• Wyższa satysfakcja z życia zawodowego

Po 1,5 roku uczestnicy otrzymujący BDP oceniali swoją satysfakcję z pracy wyraźnie wyżej niż osoby z grupy kontrolnej (na skali 0–10).

• Znacznie większa satysfakcja z poziomu dochodów

Uczestnicy z grupy BDP oceniali swoją satysfakcję z dochodów wyżej niż osoby z grupy kontrolnej.

Niemiecki pilotaż był obywatelską inicjatywą o charakterze psychologiczno-społecznym i miał ograniczony zasięg. Jednak ja postuluję interwencję publiczną – skierowaną do mieszkańców województwa warmińsko-mazurskiego w wieku 50+, jednej z najbardziej zmarginalizowanych i zawodowo nieaktywnych grup w Polsce. Ta propozycja to nie eksperyment, lecz strukturalna odpowiedź na realne wyzwania – bezrobocie, wykluczenie i katastrofę demograficzną. Zamiast crowdfundingowego wsparcia, proponuję finansowanie z budżetu państwa – częściowo w miejsce obecnych, kosztownych i często nieskutecznych świadczeń socjalnych.

Inne pilotaże dochodu podstawowego – co pokazują?

Choć niemiecki projekt Mein Grundeinkommen stanowi dla mnie główny punkt odniesienia, warto przyjrzeć się także innym istotnym pilotażom dochodu podstawowego przeprowadzonym na świecie – m.in. w Finlandii i Indiach. Oba te eksperymenty ujawniły potencjalne korzyści związane z wdrażaniem BDP, ale ich rezultaty są mniej adekwatne do moich celów niż dane pochodzące z Niemiec.

W Finlandii, w latach 2017–2018, 2000 losowo wybranych bezrobotnych otrzymywało 560 euro miesięcznie bez żadnych warunków. Program zakładał istnienie grupy kontrolnej, dzięki czemu możliwe było porównanie efektów. Główne wyniki badania pokazały, że:

• uczestnicy deklarowali wyższy poziom satysfakcji z życia,

• rzadziej odczuwali objawy depresji (spadek z 32% do 22% w porównaniu z grupą kontrolną),

• częściej ufali instytucjom publicznym,

• lepiej oceniali swoją sytuację materialną,

• a w przypadku rodzin z dziećmi – odnotowano niewielki wzrost zatrudnienia.

Choć wpływ programu na dobrostan psychiczny i społeczne zaufanie był wyraźny, zmiany w aktywności zawodowej były minimalne.

Z kolei w Indiach, w latach 2011–2012, przeprowadzono pilotaż w 20 wsiach stanu Madhya Pradesh. Część mieszkańców otrzymywała regularne świadczenia pieniężne, a pozostali stanowili grupę kontrolną. Efekty były znaczące, lecz skoncentrowane na podstawowych potrzebach:

• poprawiła się higiena i stan zdrowia,

• wzrosło spożycie warzyw, owoców i mięsa,

• zmniejszyło się spożycie alkoholu,

• zwiększyła się liczba osób oszczędzających oraz zakładających konta bankowe,

• dzieci częściej chodziły do szkoły, a ich stan zdrowia uległ poprawie.

Ten projekt udowodnił ogromny potencjał BDP w walce z ubóstwem i marginalizacją – jednak był prowadzony w zupełnie innym kontekście: gospodarczym, kulturowym i systemowym. Jego wyniki, choć wartościowe, są trudne do bezpośredniego przeniesienia na realia krajów rozwiniętych, takich jak Polska.

Właśnie dlatego to niemiecki pilotaż przeprowadzony przez Mein Grundeinkommen pozostaje dla mnie najbardziej użytecznym źródłem wiedzy i inspiracji. Mimo ograniczeń – niewielkiej skali (122 osoby), finansowania ze środków prywatnych, a nie publicznych – ten projekt dostarcza wyjątkowo wartościowych danych w kontekście europejskim. Przede wszystkim dlatego, że:

• społeczeństwa Niemiec i Polski mają zbliżone cechy demograficzne (postępujące starzenie się)

• rozbudowany system świadczeń publicznych obu krajów czyni debatę wokół BDP analogiczną

• oba kraje cechuje ostrożność wobec innowacji społecznych, co czyni reakcje społeczne bardziej porównywalnymi,

• i co najważniejsze: wyniki badania pokazują konkretne zmiany w zachowaniach finansowych, społecznych i zawodowych, które są ściśle związane z moimi celami.

W odróżnieniu od Finlandii, gdzie poprawił się dobrostan, ale nie zatrudnienie, oraz od Indii, gdzie zaspokojone podstawowe potrzeby – niemiecki pilotaż pokazuje realne przesunięcia w aktywności społeczno-zawodowej w warunkach rozwiniętej gospodarki.

To właśnie te mechanizmy – wzrost poczucia bezpieczeństwa finansowego, aktywność zawodowa, gotowość do zmiany – są kluczowe dla mojego projektu, , który ma za zadanie aktywizować zawodowo osoby starsze z województwa warmińsko-mazurskiego.W tym sensie niemiecki pilotaż, mimo że kameralny i pozarządowy, najlepiej oddaje potencjał BDP jako narzędzia rozwojowego – a nie wyłącznie opiekuńczego. Dlatego właśnie to on stanowi dla mnie najważniejszy punkt odniesienia.

Rozwiązania alternatywne - analiza na podstawie artykułu “Dochód podstawowy dla wszystkich” autorstwa Philippe Van Parijs

W swoim tekście Philippe Van Parijs nie tylko argumentuje na rzecz wprowadzenia bezwarunkowego dochodu podstawowego (UBI), lecz także zestawia go z innymi proponowanymi rozwiązaniami o podobnych celach redystrybucyjnych i społecznych.

Negatywny podatek dochodowy (NIT) vs. UBI

Negatywny podatek dochodowy, będący w istocie transferem wyrównawczym dla osób o najniższych dochodach, cechuje się potencjalnie niższym kosztem fiskalnym niż UBI, gdyż ogranicza liczbę transferów do grup potrzebujących. Jednak autor wskazuje na kilka problematycznych aspektów tej koncepcji. Po pierwsze, NIT wymaga zaliczkowych wypłat w ciągu roku podatkowego, aby osoby o niskich dochodach mogły przeżyć do czasu końcowego rozliczenia. Po drugie, jako program warunkowany, cechuje się niższym wskaźnikiem pobieralności (ang. take-up rate) niż UBI – który jako bezwarunkowy i uniwersalny jest automatycznie przyznawany wszystkim obywatelom, bez konieczności wypełniania skomplikowanych procedur administracyjnych.

Co więcej, UBI przeciwdziała tzw. pułapce bezrobocia. W tradycyjnych systemach zasiłkowych podjęcie pracy oznacza utratę świadczeń – co zniechęca do zatrudnienia, zwłaszcza jeśli dochody z pracy są porównywalne ze świadczeniami. UBI, jako niezależny od dochodu, eliminuje ten mechanizm. W kontekście feministycznym Van Parijs zauważa także, że UBI zmniejsza nierówności w obrębie gospodarstw domowych, co szczególnie pozytywnie wpływa na sytuację kobiet, które często wykonują nieodpłatną pracę opiekuńczą.

„Społeczeństwo udziałowców” jako alternatywa

Inną omawianą alternatywą jest idea „społeczeństwa udziałowców” (stakeholder society). Koncepcja ta zakłada jednorazowy grant kapitałowy wypłacany obywatelom po osiągnięciu pełnoletniości – przykładowo w wysokości 80 000 dolarów – finansowany z 2% podatku majątkowego. W niektórych wariantach część tego grantu miałaby być zwracana po śmierci jednostki. Chociaż ta forma daje większą swobodę inwestycyjną na starcie dorosłości, Van Parijs zauważa, że może ona sprzyjać marnotrawstwu środków i wymagałaby utrzymania tradycyjnych form pomocy społecznej dla osób, które wykorzystały grant nieefektywnie. W tym sensie, system udziałowców byłby de facto mniej uniwersalny niż UBI, prowadząc do konieczności dalszej kontroli i selekcji beneficjentów. Autor bardzo słusznie punktuje również, że jeśli ten grant będzie wystarczająco duży, to jego ekwiwalentem będzie dochód podstawowy, tylko z nieco mniejszym poziomem wolności, rozłożony w czasie.

UBI jako substytut obecnych transferów społecznych

W toku swojej analizy Van Parijs przedstawia UBI jako możliwy substytut obecnych transferów społecznych, zaznaczając jednak konieczność stopniowego wdrażania reformy. W początkowej fazie, gdy kwota UBI byłaby niewystarczająca do samodzielnego utrzymania się, autor postuluje zachowanie świadczeń celowanych – np. dla osób z niepełnosprawnościami lub w szczególnie trudnej sytuacji życiowej. Podobną argumentację stosuje wobec emerytur, sugerując stworzenie nieskładkowego, minimalnego świadczenia emerytalnego jako elementu komplementarnego wobec UBI.

Filozoficzne i etyczne uzasadnienie UBI

Van Parijs opiera swój argument na szerokim fundamencie filozoficznym, łącząc libertariańską ideę formalnej wolności z koncepcją "realnej wartości wolności" autorstwa Johna Rawlsa. Zdaniem autora, prawdziwa wolność polega nie tylko na braku przymusu, lecz na realnym dostępie do zasobów pozwalających jednostce realizować swoje cele. UBI stanowi minimalny warunek zapewnienia wszystkim obywatelom tak rozumianej wolności.

W odpowiedzi na krytykę, wedle której UBI mógłby demotywować do pracy i premiować „nieproduktywnych” członków społeczeństwa, Van Parijs odpowiada, że przypadkowe szczęście jest już dziś podstawą globalnego rozkładu bogactwa. Płeć, pochodzenie, obywatelstwo czy odziedziczone zasoby determinują nasze szanse – a jeśli te arbitralne przewagi nie są etycznie krytykowane, to i bezwarunkowe wsparcie nie powinno być. Minimalnym wymogiem sprawiedliwości społecznej jest zatem zapewnienie każdemu równego udziału w tych niezasłużonych darach. W polskim tłumaczeniu artykułu dr Ryszard Szarfenberg w przypisie przytacza również ciekawy przykład, który dowodzi zasadność zapewnienia obywatelom równego udziału w tych przypadkowo przydzielonych darach:

"Podobne stwierdzenie pochodzi od Herberta A. Simona, który szacował, że 2/3 z 25 tys. $ PKB na mieszkańca w USA to wynik szczęśliwego zrządzenia losu, że ktoś urodził się w tym kraju. Dodawał też, że w USA podatek w wymiarze 70% potrzebny do sfinansowania UBI w wysokości 8 tys. $ zapewne nie będzie popularny, ale w przyszłości łatwo będzie znaleźć odpowiedź na argument, że mamy niepodważalne moralne prawo do tego, aby cały dochód, który zarobiliśmy należał do nas. Zob. list Simona do organizatorów siódmego kongresu BIEN, Basic Income 28 (wiosna 1998)."

ELEVATOR PITCH

Problem:
Polska stoi przed poważnym wyzwaniem demograficznym — do 2050 roku ponad 40% mieszkańców będzie miało ponad 60 lat. Tymczasem dotychczasowe programy wsparcia, jak 500+, nie przełożyły się na trwały wzrost dzietności, a wręcz obserwujemy jej spadek poniżej poziomu sprzed tych działań. To oznacza coraz większą lukę na rynku pracy i zagrożenie stabilności systemu emerytalnego.

Dlaczego to ważne:
Wzrost liczby osób w wieku przedemerytalnym, które pozostają bez pracy, dodatkowo pogłębia ten problem. Wskaźnik zatrudnienia osób 50+ w Polsce jest znacznie niższy niż średnia unijna. Jeśli nie zwiększymy ich aktywności zawodowej, rynek pracy i gospodarka mogą mieć poważne trudności.

Jak to rozwiązać:
Już dziś w Polsce funkcjonuje coś na kształt gwarantowanego dochodu podstawowego – chociaż jest on rozproszony w różnych formach wsparcia socjalnego, takich jak 500+, trzynasta i czternasta emerytura czy dodatki dla seniorów. Jednak te świadczenia nie są zintegrowane i nie adresują konkretnych problemów osób przedemerytalnych w regionach o wysokim bezrobociu.

Propozycja:
Pilotaż Gwarantowanego Dochodu Podstawowego dla osób 50–65+ w województwie warmińsko-mazurskim mógłby sprawdzić, czy takie celowe, lokalne wsparcie może zwiększyć ich aktywność zawodową, poprawić dobrostan i pomóc regionom dotkniętym strukturalnym bezrobociem. To rozwiązanie bardziej skalowalne i ukierunkowane niż ogólnokrajowe programy.

Co pokazują dane:
Eksperymenty z Niemiec i Finlandii potwierdzają, że dochód podstawowy nie zmniejsza motywacji do pracy, a wręcz zwiększa mobilność zawodową, oszczędności i chęć do nauki. Ponadto poprawia dobrostan i zmniejsza objawy depresji.

Podsumowanie:
Polska może stać się światowym pionierem, testując unikalny model dochodu podstawowego skierowany do przedemerytalnej grupy w problematycznych regionach, zwłaszcza w obliczu nadchodzących zmian na rynku pracy wywołanych sztuczną inteligencją. To nie tylko szansa na poprawę sytuacji społecznej i gospodarczej, ale i realny wkład Polski w globalną debatę o przyszłości pracy i zabezpieczeń społecznych.

Bibliografia

1. ZAŁ_-_STRATEGIA.pdf

2. https://pie.net.pl/wp-content/uploads/2024/10/Podaz-pracy.pdf3. https://www.polskawliczbach.pl/#dane-demograficzne

4. ZAŁ_-_STRATEGIA.pdf

5. https://ssgk.stat.gov.pl/Ludnosc.html

6. https://stat.gov.pl/files/gfx/portalinformacyjny/pl/defaultaktualnosci/6002/2/6/1/sytuacja_osob_starszych_w_polsce_w_2023_r.pdf

7. ludnosc_w_wieku_60._struktura_demograficzna_i_zdrowie.pdf

8. https://stat.gov.pl/files/gfx/portalinformacyjny/pl/defaultaktualnosci/6002/2/6/1/sytuacja_osob_starszych_w_polsce_w_2023_r.pdf

9. mmarszalek,+{$userGroup},+7-25_Blaszczyk+A.,+Sawicka+J..pdf

10. https://pie.net.pl/wp-content/uploads/2024/05/Tygodnik-PIE_20-2024.pdf

11. https://share50plus.pl/glowne-wnioski/zatrudnienie

12. https://www.polskawliczbach.pl/#dane-demograficzne

13. https://tradingeconomics.com/netherlands/employment-rate-of-older-workers-age-group-55-64-eurostat-data.html

14. https://pie.net.pl/wp-content/uploads/2024/10/Podaz-pracy.pdf

15. https://warmia.mazury.pl/images/Departamenty/Regionalny_Osrodek_Polityki_Spolecznej/12-materialy_rozne/RPDZ_2025.pdf

16. https://olsztyn.stat.gov.pl/files/gfx/olsztyn/pl/defaultstronaopisowa/1414/1/1/2024_dzial_05_rynek_pracy.pdf

17. Raport 2024.pdf

18. https://stat.gov.pl/files/gfx/portalinformacyjny/pl/defaultaktualnosci/6494/2/1/1/ludnosc_wedlug_cech_spolecznych_-_wyniki_wstepne_nsp_2021.pdf

19. https://olsztyn.stat.gov.pl/publikacje-i-foldery/warunki-zycia/raport-o-sytuacji-spoleczno-gospodarczej-wojewodztwa-warminsko-mazurskiego-2025,2,14.html

20. https://www.ipiss.com.pl/wp-content/uploads/2025/04/MS-dla-MRPiPS-2024-srednioroczne_03_04_2025.pdf

21. https://www.econstor.eu/bitstream/10419/265910/1/cesifo1_wp9875.pdf?utm_source=consensus

22. https://www.pilotprojekt-grundeinkommen.de/en/this-is-how-the-study-works

23. https://socialprotection-humanrights.org/wp-content/uploads/2016/04/Indias-Basic-Income-Experiment-PP21.pdf

24. eur-lex.europa.eu

25. https://op.europa.eu/en/publication-detail/-/publication/ceb95383-a24f-11eb-b85c-01aa75ed71a1/language-en?utm

26. https://www.ft.com/content/651c615e-4237-4b21-9158-016cb577d0f0?utm

27. https://www.polskawliczbach.pl/powiat_bartoszycki

28. https://www.funduszeeuropejskie.gov.pl

29. https://www.pit.pl/aktualnosci/4242-zl-brutto-ile-to-netto-placa-minimalna-2024

30. https://businessinsider.com.pl/wiadomosci/ile-wynosi-srednia-emerytura-w-polsce-dane-zus

31. https://pie.net.pl/wp-content/uploads/2021/02/PIE-Raport_Bezwarunkowy-dochod.pdf

32. https://pograniczewm.pl/media/attachments/2022/03/31/3c_aktywne_pogranicze_wstpna_analiza_projektu.pdf^[1] https://www.pilotprojekt-grundeinkommen.de/en

33. https://www.econstor.eu/bitstream/10419/265910/1/cesifo1_wp9875.pdf?utm

34. https://socialprotection-humanrights.org/wp-content/uploads/2016/04/Indias-Basic-Income-Experiment-PP21.pdf

35. http://rszarf.ips.uw.edu.pl/pdf/BI_forall.pdf

1. Problem i rozwiązanie

Autorzy sugerują, by doradztwo zawodowe skupiło się w większej mierze na zwiększaniu dostępu do praktycznej wiedzy, dzięki której wybór szkoły ponadpodstawowej będzie bardziej doinformowany. Celem wprowadzenia uniwersalnego planu przedmiotu, który obejmuje cały rok szkolny klasy siódmej, będzie umożliwienie uczniom poznania prawdziwego środowiska pracy poprzez spotkania z przedstawicielami zawodów z różnych branż oraz poprzez jedną zorganizowaną wycieczkę edukacyjną w lokalnym przedsiębiorstwie.

Plan zajęć doradztwa zawodowego

2. Propozycje legislacyjne

Rekomendowana przez autorów zmiana dotyczy formy zajęć z zakresu doradztwa zawodowego w siódmej klasie szkoły podstawowej. Przedmiot ten, który stał się obowiązkowy we wrześniu 2019 roku, w obecnej strukturze nie odpowiada na realne potrzeby młodzieży w sposób jak najbardziej korzystny. Zauważywszy ten problem, można go rozwiązać poprzez zmodernizowanie planu związanego z doradztwem zawodowym, który przyjmowany jest przez placówki edukacyjne.

Proponowana zmiana legislacyjna dotyczy Rozporządzenia Ministra Edukacji Narodowej z dnia 12 lutego 2019 r. (Dz.U. z 2019 r. poz. 325), a dokładniej Załącznika nr 3 (Minister Edukacji Narodowej, 2019). Zgodnie z tym dokumentem doradztwo zawodowe w szkole podstawowej powinno wspierać uczniów w wyborze szkoły ponadpodstawowej oraz umożliwić im rozwój umiejętności, które pozwolą zidentyfikować cele i plany edukacyjno-zawodowe. W ramach propozycji autorów wspomniany wyżej Załącznik powinien być uzupełniony o dokładny plan zajęć doradztwa zawodowego, który zaprojektowany został na podstawie przeprowadzonych rozmów z przedstawicielami różnych środowisk związanych z edukacją podstawową i średnią. Wymiar godzinowy jednak pozostawałby bez zmian z wyjątkiem lutego, kiedy to dwie dodatkowe godziny poświęcone byłyby temu przedmiotowi.

Potrzebne zmiany prawne

By wprowadzić sugerowane rozwiązanie, kilka zmian prawnych byłoby potrzebnych. Należałoby przede wszystkim wprowadzić obowiązek korzystania z centralnie planowanych wzorców programów doradztwa, ponieważ obecnie szkoły posiadają dużą dowolność, co prowadzi do nierówności między szkołami, które mają inne podejście do wspierania swoich uczniów. Treść i informacja o wzorcowym programie może być przedstawiona w nowym załączniku do Rozporządzenia, w którym znalazłyby się konkretne wytyczne. Ostatnim elementem byłaby standaryzacja współpracy z firmami, których przedstawiciele odwiedzałaby szkoły bądź przyjmowałaby uczniów w ramach wycieczki edukacyjnej. Obecnie w prawie polskim taki rodzaj kolaboracji nie ma uregulowanego trybu. Zdaniem autorów warto byłoby się zastanowić nad przyjęciem nowego rozporządzenia, dzięki któremu również przy innych inicjatywach sektor prywatny mógłby współpracować z placówkami edukacyjnymi. Treść takiego rozporządzenia może być wzorowana na ramowych zasadach praktyk wykorzystywanych przez szkoły branżowe.

W celach ogólnych doradztwa zawodowego w Załączniku nr 3 warto byłoby dodać punkt na temat kompetencji społecznych i komunikacyjnych uczniów, które byłyby rozwijane w ramach spotkań z przedstawicielami różnych zawodów. Istotne byłoby również podkreślenie wartości związanej ze współpracą z lokalnym rynkiem pracy, do której dążyć powinny szkoły w ramach obowiązku wykorzystywania wzorcowego programu zajęć.

Należy zaznaczyć, że swoją formą wycieczka edukacyjna przypominałaby standardową wycieczkę szkolną oraz nie wymagałaby od wybranej firmy dużego przygotowania, ponieważ spotkanie trwałoby nie więcej niż 3 godziny. Autorzy kładą nacisk na lokalizację zakładu pracy, która powinna być stosunkowo blisko placówki edukacyjnej, aby zbyt duże zaangażowanie rodziców nie było potrzebne w zakresie transportu dzieci. Zmiana prawna w kontekście tego rozwiązaniem nie jest potrzebna, ponieważ organizacja wycieczek leży w zakresie praw szkół. Zgodnie z Rozporządzeniem Ministra Edukacji Narodowej z dnia 25 maja 2018 r. (Dz.U. 2018 poz. 1055), do przeprowadzenia wycieczki jest potrzebne między innymi utworzenie regulaminu wycieczki, który może być utworzony przez Ministerstwo, by doradcy zawodowi nie mieli dodatkowej odpowiedzialności, oraz wyrażenie zgody przez dyrektora (Minister Edukacji Narodowej, 2018).

Harmonogram

Proponowany przez autorów harmonogram obejmowałby trzy lata. Zadaniem głównym w pierwszym roku będzie opracowanie modelowego programu zajęć dla klas siódmych ze wsparciem nauczycieli, organizacji pozarządowych działających za rzecz edukacji i przedstawicieli Ministerstwa Edukacji Narodowej. Propozycja autorów stanowiłaby dla oficjalnego planu podstawę. Po przygotowaniu finalnej wersji dokumentu zostałby przeprowadzony pilotaż w wybranych losowo 32 szkołach podstawowych w drugim roku. Metoda obejmowałaby dwie szkoły z jednego województwa, z których jedna położona byłaby w mieście powyżej 40 tysięcy mieszkańców, a druga w mieście poniżej 40 tysięcy mieszkańców.

W trzecim roku Ministerstwo Edukacji Narodowej przeprowadziłoby konsultacje społeczne, które będą mogły być nadzorowane przez jednostki samorządu terytorialnego, by dotrzeć do jak największej liczby zainteresowanych stron. Na podstawie uwag uczestników konsultacji i własnych obserwacji oraz przeprowadzonej analizy Ministerstwo dopracowałoby program lub zrezygnowałoby z niego całkowicie, jeśli okazałby się nieskuteczny. Dodatkową aktywnością, którą podjąć się mogłoby Ministerstwo, jest zorganizowanie dobrowolnych szkoleń dla nauczycieli i doradców zawodowych z zakresu nawiązywania współpracy z przedsiębiorstwami i wspierania rozwoju kompetencji komunikacyjnych u uczniów, dzięki czemu zajęcia byłyby jeszcze skuteczniejsze.

3. Analiza interesariuszy

Proponowana reforma miałaby oczywiście zróżnicowany wpływ na zainteresowane strony. Warto się tym różnicom przyjrzeć, by zrozumieć, w jaki sposób proponowane zmiany mogłyby skrzywdzić zamiast pomóc niektórym grupom.

4. Koszty w perspektywie 10 lat

5. Rozwiązania międzynarodowe

Niemcy

Niemcy stanowią świetny przykład kraju europejskiego, którego system doradztwa zawodowego stoi na wysokim poziomie. Autorów interesuje przede wszystkim doradztwo na etapie gimnazjum, który na potrzebę opracowywanego rozwiązania mógłby przełożyć się na klasy siódme i ósme w polskiej szkole podstawowej. Edukacja narodowa w Niemczech promuje silną współpracę szkół z izbami rzemieślniczymi, izbami przemysłowo-handlowymi, urzędami pracy i lokalnymi firmami, dzięki czemu uczniowie skutecznie poznają swoje kompetencje. Doradztwo zawodowe jest zintegrowane z systemem kształcenia dualnego - Duale Ausbildung, który zakłada, że uczeń część czasu spędza w szkole, a część w firmie w postaci praktyk (Szczotka, 2019). Oprócz tego uczniowie mają dostęp do szerokich baz danych o zawodach, również w formie cyfrowej, co sprawia, że wybierając firmę, uczeń może podjąć najlepszą dla siebie decyzję. Warto jest zaznaczyć, że miejsca w programie dualnym nie przydzielają szkoły. Młodzież samodzielnie aplikuje do wybranych firm, tak jak w przypadku ubiegania się o pracę (Deutschland.de, 2024).

Współczesna forma systemu kształcenia dualnego istnieje prawnie od drugiej połowy XX wieku (Polsko-Niemiecka Izba Przemysłowo-Handlowa, 2019). W Niemczech takie podejście daje uczniom możliwość wypróbowania zawodu w praktyce. Jeśli dziecku praktyki się nie spodobają, daje mu to jasny znak, że zawód, który w teorii wydawał się być interesujący, nie jest jednak dla niego. Praktyki umożliwiają również łatwiejsze przejście na rynek pracy, co przenosi się na bardzo niskie bezrobocie wśród młodych ludzi w Niemczech (O’Neill, 2025).

Przedsiębiorstwa niemieckie odgrywają kluczową rolę w tym systemie. Współtworzą one programy nauczania doradztwa w szkole i mają wpływ na to, jak potencjalni przyszli pracownicy rozwijają swoje kompetencje. Firmy szybciej pozyskują lojalnych, przygotowanych pracowników, co obniża również koszty rekrutacji, ponieważ wielu uczniów zostaje w przedsiębiorstwie po okresie praktyk. Prawdopodobnie największą jednak korzyścią jest fakt, że kształcenie dualne ogranicza niedobory kadrowe w zawodach technicznych i rzemieślniczych, co jest rosnącym problemem w Europie i na świecie.

Niemieckie doradztwo zawodowe, podobnie jak w Polsce, jest obowiązkowym elementem edukacji ogólnej i wynika z przepisów landowych. System dualny jest dokładnie opisany w Berufsbildungsgesetz (BBiG) - niemieckiej ustawie, która określa zasady i warunki kształcenia zawodowego w Niemczech (Biuro ds. Równego Traktowania UE, n.d.). Stwierdza ona między innymi, że przedsiębiorstwa współpracujące ze szkołami muszą posiadać certyfikat potwierdzający zdolność szkoleniową. Oprócz tego same szkoły mają obowiązek koordynacji z Federalną Agencją Pracy - Bundesagentur für Arbeit, która prowadzi własnych doradców i współpracuje ze szkołami (Biuro ds. Równego Traktowania UE, n.d.).

W Polsce podobne rozwiązanie wzorowane na systemie niemieckim było już wprowadzone, jednak głównym problemem, który obniża jego skuteczność, jest brak rzetelnej diagnozy potrzeb lokalnych rynków pracy (Leśniak, 2024). Praktykanci nie są w stanie podejmować najbardziej doinformowanych decyzji przy wyborze przedsiębiorstwa, ponieważ baza danych nie jest aktualizowana zgodnie z obecnymi trendami. Dodatkowo przepisy, a zwłaszcza Rozporządzenia Ministra Edukacji Narodowej z dnia 12 lutego 2019 r., są o wiele bardziej ogólne - nie informują o szczegółowych standardach i nie wymagają od szkół nawiązywania współpracy z firmami czy instytucjami rynku pracy (Minister Edukacji Narodowej, 2019). W Niemczech bardzo mocno umocowano prawnie współpracę szkół z przedsiębiorstwami, dzięki czemu firmy mają obowiązki i prawa, a uczniowie są zawsze chronieni umową.

Proponowane przez autorów zmiany w doradztwie zawodowym, zwłaszcza wycieczki do zakładów pracy i spotkania z przedstawicielami zawodów, są krokiem w kierunku modelu niemieckiego. Niemcy pokazują, że kontakty z firmami i instytucjami pomagają młodzieży podejmować trafniejsze decyzje edukacyjne. Autorzy sa zdania, że obecny system doradztwa zawodowego w Polsce jest często powierzchowny i niepraktyczny, co może zostać zmienione poprzez wdrożenie proponowanej reformy.

Francja

We Francji, obowiązkowy od 2005 roku dla wszystkich uczniów klasy 3e (ostatni rok collège’u) jest tzw. stage d’observation uregulowany przez circulaire n° 2005-139 du 10 août 2005. Stage d’observation ma formę tygodniowej obserwacji w miejscu pracy — uczniowie nie wykonują pracy zarobkowej, lecz zbierają cenne doświadczenie związane z rynkiem pracy już w wieku ok. 14 lat.

Standardowo, czas trwania takiego stażu wynosi 5 dni roboczych, najczęściej w okresie listopad – marzec, czyli podczas roku szkolnego. Dokładny termin ustala szkoła we współpracy z uczniem i firmą.

W systemie francuskim, to uczeń i jego rodzina mają obowiązek znaleźć miejsce stażu, nie szkoła. Szkoła może pomóc (np. przez lokalne kontakty lub dni informacyjne), ale nie gwarantuje miejsca. Do dyspozycji uczniowie mają takie narzędzia jak https://www.monstagedetroisieme.fr/, które mają na celu wyrówananie szans i ułatwienie procesu znalezienia stażu (Objectif Apprenti’Stage, n.d.).

To pierwsze wprowadzenie do świata biznesu. Uczniowie szkoły średniej poznają świat zawodowy i swoje otoczenie. Uczniowie zdobywają wiedzę na temat życia zawodowego: Odkrywają różne role w firmie, Zrozumieją warunki pracy, uczą się o zasadach i praktykach obowiązujących w firmie i rozwijają się w zespole.

Koszty dla państwa są bardzo niskie lub zerowe - brak bezpośredniego finansowania przez państwo. Wynagrodzenie Ucznia jest zakazane, a ubezpieczenie OC/NNW jest pokrywane przez szkołę. Rodzina ucznia musi pokryć dojazdu przez maksymalnie 5 dni oraz ewentualnie koszty posiłków na ten okres.

Taka forma zapoznania z rynkiem pracy ma swoje korzyści jak np. wczesne zapoznanie uczniów z realiami rynku pracy i codziennością w zakładzie, budowanie wizerunku świadomości społecznej dla firm, ale ma też wiele wad. Do największych należy zaliczyć akcentowanie nierówności społecznych - rodziny z bogatą siecią kontaktów mogą zapewnić swoim dzieciom atrakcyjny staż (lekarze, prawnicy), podczas gdy dzieci z mniej fortunnych środowisk są zmuszone go odbyć np. w sklepie spożywczym. Brak również ujednoliconych kryteriów oceny stażu oraz gwarancji jego jakości.

W celu mitygacji problemów zauważonych w systemie francuskim, Autorzy proponują model dostosowany do realiów polskich. By zminimalizować obciążenie finansowe zarówno gospodarstw domowych jak i przedsiębiorstw, proponuje się system, gdzie większość edukacji zawodowej odbywa się poprzez spotkania z przedstawicielami branży w murach szkoły oraz poprzez jedną wycieczkę do lokalnego zakładu pracy. W ten sposób również przekazywana jest wiedza praktyczna o rynku pracy bez wydatków na dojazdy 5 dni w tygodniu oraz wyżywienie i tysiące roboczogodzin biznesów. Format wycieczki pod opieką nauczycieli również pozwala ominąć trudności formalne związane z wprowadzeniem ustawy o przeciwdziałaniu zagrożeniom przestępczością na tle seksualnym i ochronie małoletnich, która wymagałaby od potencjalnych opiekunów stażu pozyskania oświadczenia o niekaralności i niewpisaniu do rejestru przestępców seksualnych.

Bibliografia

Biuro ds. Równego Traktowania UE. (n.d.). Kształcenie zawodowe. Biuro Prasy i Informacji Rządu Federalnego. Dostęp 15 lipca 2025 r.: https://www.eu-gleichbehandlungsstelle.de/eugs-pl/obywatele-ue/%C5%BCycie-i-praca-w-niemczech/kszta%C5%82cenie-zawodowe/kszta%C5%82cenie-zawodowe-1908216

Deutschland.de. (2024, luty 5). Dualne kształcenie zawodowe w Niemczech – jak ono działa? https://www.deutschland.de/pl/topic/gospodarka/dualne-ksztalcenie-zawodowe-w-niemczech-jak-ono-dziala

Główny Urząd Statystyczny. (2023). Edukacja w roku szkolnym 2022/2023 – wyniki wstępne. https://stat.gov.pl/files/gfx/portalinformacyjny/pl/defaultaktualnosci/5488/21/1/1/edukacja_w_roku_szkolnym_2022-2023-wyniki_wstepne.pdf

Leśniak, G. (2024, październik 15). Poprawka z edukacji zawodowej. Prawo.pl. https://www.prawo.pl/kadry/problemy-edukacji-zawodowej-w-polsce-zrp,529498.html

Minister Edukacji Narodowej. (2018, maj 25). Rozporządzenie Ministra Edukacji Narodowej z dnia 25 maja 2018 r. . Dziennik Ustaw Rzeczypospolitej Polskiej. https://isap.sejm.gov.pl/isap.nsf/download.xsp/WDU20180001055/O/D20181055.pdf

Minister Edukacji Narodowej. (2019, luty 12). Rozporządzenia Ministra Edukacji Narodowej z dnia 12 lutego 2019 r. Dziennik Ustaw Rzeczypospolitej Polskiej. https://isap.sejm.gov.pl/isap.nsf/download.xsp/WDU20190000325/O/D20190325.pdf

Objectif Apprenti’Stage. (n.d.). Le stage d’observation en milieu professionnel.  https://www.objectifapprentistage.fr/informations-utiles/le-stage-dobservation-en-milieu-professionne

O’Neill , A. (2025, czerwiec 12). Germany: Youth unemployment rate 2005-2024. Statista. https://www.statista.com/statistics/812019/youth-unemployment-rate-in-germany/

Polsko-Niemiecka Izba Przemysłowo-Handlowa. (2019, lipiec 11). Niemiecki system kształcenia zawodowego. Edunet Poland. https://edunet-poland.pl/german-quality-czyli-gdzie-lezy-sekret-niemieckiego-systemu-ksztalcenia-zawodowego/

Rubery, J., Keizer, A., & Grimshaw, D. (2020). Flexibility bites back: The multiple and hidden costs of flexible employment policies. Sustainability, 12(9), 3813. https://doi.org/10.3390/su12093813

Strawiński, P., Broniatowska, P., & Majchrowska, A. (2016). Returns to vocational education. Evidence from Poland (Working Papers 2016-16). Faculty of Economic Sciences, University of Warsaw. https://ideas.repec.org/p/war/wpaper/2016-16.html

Szczotka, K. (2019, czerwiec 11). Ausbildung, czyli niemiecki system kształcenia dualnego. EPALE. https://epale.ec.europa.eu/pl/blog/ausbildung-czyli-niemiecki-system-ksztalcenia-dualnego

Ustawa z dnia 13 maja 2016 r. o przeciwdziałaniu zagrożeniom przestępczością na tle seksualnym i ochronie małoletnich (Dz. U. 2016, poz. 862). https://isap.sejm.gov.pl/isap.nsf/download.xsp/WDU20160000862/U/D20160862Lj.pdf